A celebrated scholar-debater known as Digvijayī ("conqueror of all directions") arrives in Navadvīpa, confident in his learning and eager to defeat the town's paṇḍitas in argument. The Lord — still primarily known at this point as a formidable grammarian and logician — engages and defeats him, humbling his pride. The episode shows the Lord's continuing worldly scholarly reputation even as his inner spiritual transformation deepens.

জয জয দ্বিজ-কুল-দীপ গৌরচন্দ্র জয জয ভক্ত-গোষ্ঠী-হৃদয-আনন্দ
॥ ১ ॥

जय जय द्विज-कुल-दीप गौरचन्द्र जय जय भक्त-गोष्ठी-हृदय-आनन्द

জয জয দ্বার-পাল-গোবিন্দের নাথ জীব-প্রতি কর, প্রভু, শুভ-দৃষ্টি-পাত
॥ ২ ॥

जय जय द्वार-पाल-गोविन्देर नाथ जीव-प्रति कर, प्रभु, शुभ-दृष्टि-पात

জয অধ্যাপক-শিরোরত্ন বিপ্র-রাজ জয জয চৈতন্যের ভকত-সমাজ
॥ ৩ ॥

जय अध्यापक-शिरोरत्न विप्र-राज जय जय चैतन्येर भकत-समाज

হেন-মতে বিদ্যা-রসে শ্রী-বৈকুণ্ঠ-নাথ বৈসেন সবার করি’ বিদ্যা-গর্ব-পাত
॥ ৪ ॥

हेन-मते विद्या-रसे श्री-वैकुण्ठ-नाथ वैसेन सबार करि’ विद्या-गर्व-पात

যদ্যপিহ নবদ্বীপে পণ্ডিত সমাজ কোট্য্-অর্বুদ অধ্যাপক নানা-শাস্ত্র-রাজ
॥ ৫ ॥

यद्यपिह नवद्वीपे पण्डित समाज कोट्य्-अर्बुद अध्यापक नाना-शास्त्र-राज

ভট্টাচার্য, চক্রবর্তী, মিশ্র বা আচার্য অধ্যাপনা বিনা কা’রো আর নাহি কার্য
॥ ৬ ॥

भट्टाचार्य, चक्रवर्ती, मिश्र वा आचार्य अध्यापना विना का’रो आर नाहि कार्य

যদ্যপিহ সবেই স্বতন্ত্র, সবার জয শাস্ত্র-চর্চা হৈলে ব্রহ্মারেহ নাহি সয
॥ ৭ ॥

यद्यपिह सबेइ स्वतन्त्र, सबार जय शास्त्र-चर्चा हैले ब्रह्मारेह नाहि सय

প্রভু যত নিরবধি আক্ষেপ করেন পরম্পরা, সাক্ষাতেহ সবেই শুনেন
॥ ৮ ॥

प्रभु यत निरवधि आक्षेप करेन परम्परा, साक्षातेह सबेइ शुनेन

তথাপিহ হেন জন নাহি প্রভু-প্রতি দ্বিরুক্তি করিতে কা’রো নাহি শক্তি কতি
॥ ৯ ॥

तथापिह हेन जन नाहि प्रभु-प्रति द्विरुक्ति करिते का’रो नाहि शक्ति कति

হেন সে সাধ্বস জন্মে প্রভুরে দেখিযা সবেই যাযেন এক-দিকে নম্র হৈযা
॥ ১০ ॥

हेन से साध्वस जन्मे प्रभुरे देखिया सबेइ यायेन एक-दिके नम्र हैया

যদি বা কাহারে প্রভু করেন সম্ভাষ সেই-জন হয যেন অতি বড দাস
॥ ১১ ॥

यदि वा काहारे प्रभु करेन सम्भाष सेइ-जन हय येन अति बड दास

প্রভুর পাণ্ডিত্য-বুদ্ধি শিশু-কাল হৈতে সবেই জানেন গঙ্গা-তীরে ভাল-মতে
॥ ১২ ॥

प्रभुर पाण्डित्य-बुद्धि शिशु-काल हैते सबेइ जानेन गङ्गा-तीरे भाल-मते

কোন-রূপে কেহ প্রবোধিতে নাহি পারে ইহা ও সবার চিত্তে জাগযে অন্তরে
॥ ১৩ ॥

कोन-रूपे केह प्रबोधिते नाहि पारे इहा ओ सबार चित्ते जागये अन्तरे

প্রভু দেখি’ স্বভাবেই জন্মযে সাধ্বস অতএব প্রভু দেখি’ সবে হয বশ
॥ ১৪ ॥

प्रभु देखि’ स्वभावेइ जन्मये साध्वस अतएव प्रभु देखि’ सबे हय वश

তথাপিহ হেন তা’ন মাযার বডাই বুঝিবারে পারে তা’নে,—হেন জন নাই
॥ ১৫ ॥

तथापिह हेन ता’न मायार बडाइ बुझिबारे पारे ता’ने,—हेन जन नाइ

তেঙ্হো যদি না করেন আপনা’ বিদিত তবে তা’নে কেহ নাহি জানে কদাচিত
॥ ১৬ ॥

तेङ्हो यदि ना करेन आपना’ विदित तबे ता’ने केह नाहि जाने कदाचित

তেঙ্হো পুনঃ নিত্য সুপ্রসন্ন সর্ব-রীতে তাহান মাযায পুনঃ সবে বিমোহিতে
॥ ১৭ ॥

तेङ्हो पुनः नित्य सुप्रसन्न सर्व-रीते ताहान मायाय पुनः सबे विमोहिते

হেন-মতে সবারে মোহিযা গৌরচন্দ্র বিদ্যা-রসে নবদ্বীপে করে প্রভু রঙ্গ
॥ ১৮ ॥

हेन-मते सबारे मोहिया गौरचन्द्र विद्या-रसे नवद्वीपे करे प्रभु रङ्ग

হেন-কালে তথা এক মহা-দিগ্বিজযী আইল পরম-অহঙ্কার-যুক্ত হৈ’
॥ ১৯ ॥

हेन-काले तथा एक महा-दिग्विजयी आइल परम-अहङ्कार-युक्त है’

সরস্বতী-মন্ত্রের একান্ত উপাসক মন্ত্র জপি’ সরস্বতী করিলেক বশ
॥ ২০ ॥

सरस्वती-मन्त्रेर एकान्त उपासक मन्त्र जपि’ सरस्वती करिलेक वश

বিষ্ণু-ভক্তি-স্বরূপিণী, বিষ্ণু-বক্ষঃ-স্থিতা মূর্তি-ভেদে রমা,—সরস্বতী জগন্-মাতা
॥ ২১ ॥

विष्णु-भक्ति-स्वरूपिणी, विष्णु-वक्षः-स्थिता मूर्ति-भेदे रमा,—सरस्वती जगन्-माता

ভাগ্য-বশে ব্রাহ্মণের প্রত্যক্ষ হৈলা ‘ত্রিভুবন দিগ্বিজযী’ করি’ বর দিলা
॥ ২২ ॥

भाग्य-वशे ब्राह्मणेर प्रत्यक्ष हैला ‘त्रिभुवन दिग्विजयी’ करि’ वर दिला

যাঙ্’র দৃষ্টি-পাত-মাত্রে হয বিষ্ণু-ভক্তি ‘দিগ্বিজযী’-বর বা তাহান কোন্ শক্তি?
॥ ২৩ ॥

याङ्’र दृष्टि-पात-मात्रे हय विष्णु-भक्ति ‘दिग्विजयी’-वर वा ताहान कोन् शक्ति?

পাই সর্স্বতীর সাক্ষাতে বর-দান সংসার জিনিযা বিপ্র বুলে স্থানে-স্থান
॥ ২৪ ॥

पाइ सर्स्वतीर साक्षाते वर-दान संसार जिनिया विप्र बुले स्थाने-स्थान

সর্ব-শাস্ত্র জিহ্বায আইসে নিরন্তর হেন নাহি জগতে, যে দিবেক উত্তর
॥ ২৫ ॥

सर्व-शास्त्र जिह्वाय आइसे निरन्तर हेन नाहि जगते, ये दिबेक उत्तर

যা’র কক্ষা-মাত্র নাহি বুঝে কোন-জনে দিগ্বিজযী হৈ’ বুলে সর্ব স্থানে-স্থানে
॥ ২৬ ॥

या’र कक्षा-मात्र नाहि बुझे कोन-जने दिग्विजयी है’ बुले सर्व स्थाने-स्थाने

শুনিলেন বড নবদ্বীপের মহিমা পণ্ডিত-সমাজ যত, তা’র নাহি সীমা
॥ ২৭ ॥

शुनिलेन बड नवद्वीपेर महिमा पण्डित-समाज यत, ता’र नाहि सीमा

পরম-সমৃদ্ধ অশ্ব-গজ-যুক্ত হৈ’ সবা’ জিনি’ নবদ্বীপে গেলা দিগ্বিজযী
॥ ২৮ ॥

परम-समृद्ध अश्व-गज-युक्त है’ सबा’ जिनि’ नवद्वीपे गेला दिग्विजयी

প্রতি ঘরে ঘরে প্রতি পণ্ডিত-সভায মহা-ধ্বনি উপজিল সর্ব-নদীযায
॥ ২৯ ॥

प्रति घरे घरे प्रति पण्डित-सभाय महा-ध्वनि उपजिल सर्व-नदीयाय

“সর্ব-রাজ্য-দেশ জিনি’ জয-পত্র লৈ’ নবদ্বীপে আসিযাছে এক দিগ্বিজযী
॥ ৩০ ॥

“सर्व-राज्य-देश जिनि’ जय-पत्र लै’ नवद्वीपे आसियाछे एक दिग्विजयी

সরস্বতীর বর-পুত্র’ শুনি’ সর্ব-জনে পণ্ডিত সবার বড চিন্তা হৈল মনে
॥ ৩১ ॥

सरस्वतीर वर-पुत्र’ शुनि’ सर्व-जने पण्डित सबार बड चिन्ता हैल मने

“জম্বুদ্বীপে যত আছে পণ্ডিতের স্থান সবা জিনি’ নবদ্বীপ জগতে বাখান
॥ ৩২ ॥

“जम्बुद्वीपे यत आछे पण्डितेर स्थान सबा जिनि’ नवद्वीप जगते वाखान

হেন-স্থান দিগ্বিজযী যাইবে জিনিঞা সংসারে এই অপ্রতিষ্ঠা ঘুষিবে শুনিঞা
॥ ৩৩ ॥

हेन-स्थान दिग्विजयी याइबे जिनिञा संसारे एइ अप्रतिष्ठा घुषिबे शुनिञा

যুঝিতে বা কা’র শক্তি আছে তা’ন সনে? সরস্বতী বর যাঙ্’রে দিলেন আপনে?
॥ ৩৪ ॥

युझिते वा का’र शक्ति आछे ता’न सने? सरस्वती वर याङ्’रे दिलेन आपने?

সরস্বতী বক্তা যাঙ্’র জিহ্বায আপনে মনুষ্যে কি বাদে কভু পারে তা’ন সনে?
॥ ৩৫ ॥

सरस्वती वक्ता याङ्’र जिह्वाय आपने मनुष्ये कि वादे कभु पारे ता’न सने?

সহস্র সহস্র মহা-মহা-ভট্টাচার্য সবেই চিন্তেন মনে, ছাডি’ সর্ব কার্য
॥ ৩৬ ॥

सहस्र सहस्र महा-महा-भट्टाचार्य सबेइ चिन्तेन मने, छाडि’ सर्व कार्य

চতুর্-দিকে সবেই করেন কোলাহল “বুঝিবাঙ এই-বার যত বিদ্যাবল”
॥ ৩৭ ॥

चतुर्-दिके सबेइ करेन कोलाहल “बुझिबाङ एइ-बार यत विद्याबल”

এ-সব বৃত্তান্ত যত পডুযার গণে কহিলেন নিজ-গুরু গৌরাঙ্গের স্থানে
॥ ৩৮ ॥

ए-सब वृत्तान्त यत पडुयार गणे कहिलेन निज-गुरु गौराङ्गेर स्थाने

“এক দিগ্বিজযী সরস্বতী বশ করি’ সর্বত্র জিনিযা বুলে জয-পত্র ধরি’
॥ ৩৯ ॥

“एक दिग्विजयी सरस्वती वश करि’ सर्वत्र जिनिया बुले जय-पत्र धरि’

হস্তী, ঘোডা, দোলা, লোক, অনেক সংহতি সম্প্রতি আসিযা হৈলা নবদ্বীপে স্থিতি
॥ ৪০ ॥

हस्ती, घोडा, दोला, लोक, अनेक संहति सम्प्रति आसिया हैला नवद्वीपे स्थिति

নবদ্বীপে আপনার প্রতিদ্বন্দ্বী চায নহে জয-পত্র মাগে সকল-সভায”
॥ ৪১ ॥

नवद्वीपे आपनार प्रतिद्वन्द्वी चाय नहे जय-पत्र मागे सकल-सभाय”

শুনি’ শিষ্য-গণের বচন গৌরমণি হাসিযা কহিতে লাগিলেন তত্ত্ব-বাণী
॥ ৪২ ॥

शुनि’ शिष्य-गणेर वचन गौरमणि हासिया कहिते लागिलेन तत्त्व-वाणी

“শুন, ভাই সব, এই কহি তত্ত্ব-কথা অহঙ্কার না সহেন ঈশ্বর সর্বথা
॥ ৪৩ ॥

“शुन, भाइ सब, एइ कहि तत्त्व-कथा अहङ्कार ना सहेन ईश्वर सर्वथा

যে-যে-গুণে মত্ত হৈ’ করে অহঙ্কার অবশ্য ঈশ্বর তাহা করেন সংহার
॥ ৪৪ ॥

ये-ये-गुणे मत्त है’ करे अहङ्कार अवश्य ईश्वर ताहा करेन संहार

ফলবন্ত বৃক্ষ আর গুণবন্ত জন ‘নম্রতা’ সে তাহার স্বভাব অনুক্ষণ
॥ ৪৫ ॥

फलवन्त वृक्ष आर गुणवन्त जन ‘नम्रता’ से ताहार स्वभाव अनुक्षण

হৈহয, নহুষ, বেণ, বাণ, নরক, রাবণ মহা-দিগ্বিজযী শুনিযাছ যে যে-জন
॥ ৪৬ ॥

हैहय, नहुष, वेण, बाण, नरक, रावण महा-दिग्विजयी शुनियाछ ये ये-जन

বুঝ দেখি, কা’র গর্ব চূর্ণ নাহি হয? সর্বথা ঈশ্বর অহঙ্কার নাহি সয
॥ ৪৭ ॥

बुझ देखि, का’र गर्व चूर्ण नाहि हय? सर्वथा ईश्वर अहङ्कार नाहि सय

এতেকে তাহার যত বিদ্যা-অহঙ্কার দেখিবে এথাই সব হৈবে সংহার”
॥ ৪৮ ॥

एतेके ताहार यत विद्या-अहङ्कार देखिबे एथाइ सब हैबे संहार”

এত বলি’ হাসি’ প্রভু শিষ্য-গণ-সঙ্গে সন্ধ্যা-কালে গঙ্গ-তীরে আইলেন রঙ্গে
॥ ৪৯ ॥

एत बलि’ हासि’ प्रभु शिष्य-गण-सङ्गे सन्ध्या-काले गङ्ग-तीरे आइलेन रङ्गे

গঙ্গা-জল স্পর্শ করি’, গঙ্গা নমস্করি’ বসিলেন শিষ্য-সঙ্গে গৌরাঙ্গ শ্রী-হরি
॥ ৫০ ॥

गङ्गा-जल स्पर्श करि’, गङ्गा नमस्करि’ वसिलेन शिष्य-सङ्गे गौराङ्ग श्री-हरि

অনেক মণ্ডলী হৈ’ সর্ব-শিষ্য-গণ বসিলেন চতুর্-দিকে পরম-শোভন
॥ ৫১ ॥

अनेक मण्डली है’ सर्व-शिष्य-गण वसिलेन चतुर्-दिके परम-शोभन

ধর্ম-কথা, শাস্ত্র-কথা অশেষ কৌতুকে
গঙ্গা-তীরে বসিযা আছেন প্রভু সুখে
॥ ৫২ ॥

धर्म-कथा, शास्त्र-कथा अशेष कौतुके
गङ्गा-तीरे वसिया आछेन प्रभु सुखे

কাহারে না কহি’ মনে ভাবেন ঈশ্বরে “দিগ্বিজযী জিনিবাঙ কেমন প্রকারে?”
॥ ৫৩ ॥

काहारे ना कहि’ मने भावेन ईश्वरे “दिग्विजयी जिनिबाङ केमन प्रकारे?”

এ বিপ্রের হৈযাছে মহা-অহঙ্কার ‘জগতে মহার প্রতিদ্বন্দ্বী নাহি আর’
॥ ৫৪ ॥

ए विप्रेर हैयाछे महा-अहङ्कार ‘जगते महार प्रतिद्वन्द्वी नाहि आर’

সভা-মধ্যে জয যদি করিযে ইহারে মৃত-তুল্য হৈবেক সংসার-ভিতরে
॥ ৫৫ ॥

सभा-मध्ये जय यदि करिये इहारे मृत-तुल्य हैबेक संसार-भितरे

বিপ্রেরে লাঘব করিবেক সর্ব-লোকে লুটিবে সর্বস্ব, বিপ্র মরিবেক শোকে
॥ ৫৬ ॥

विप्रेरे लाघव करिबेक सर्व-लोके लुटिबे सर्वस्व, विप्र मरिबेक शोके

দুঃখ না পাইবে বিপ্র, গর্ব হৈবে ক্ষয বিরলে সে করিবাঙ দিগ্বিযযী জয
॥ ৫৭ ॥

दुःख ना पाइबे विप्र, गर्व हैबे क्षय विरले से करिबाङ दिग्विययी जय

এই-মত ঈশ্বর চিন্তিতে সেই-ক্ষণে দিগ্বিজযী নিশায আইলা সেই-স্থানে
॥ ৫৮ ॥

एइ-मत ईश्वर चिन्तिते सेइ-क्षणे दिग्विजयी निशाय आइला सेइ-स्थाने

হাস্য-যুক্ত শ্রী-চন্দ্র-বদন অনুক্ষণ নিরন্তর দিব্য-দৃষ্টি দুই শ্রী-নযন
॥ ৬১ ॥

हास्य-युक्त श्री-चन्द्र-वदन अनुक्षण निरन्तर दिव्य-दृष्टि दुइ श्री-नयन

মুক্তা জিনি’ শ্রী-দশন, অরুণ অধর দযাময সুকোমল সর্ব-কলেবর
॥ ৬২ ॥

मुक्ता जिनि’ श्री-दशन, अरुण अधर दयामय सुकोमल सर्व-कलेवर

শ্রী-মস্তকে সুবলিত চাঞ্চর শ্রী-কেশ সিংহ-গ্রীব, গজ-স্কন্দ, বিলক্ষণ বেশ
॥ ৬৩ ॥

श्री-मस्तके सुवलित चाञ्चर श्री-केश सिंह-ग्रीव, गज-स्कन्द, विलक्षण वेश

সুপ্রকাণ্ড শ্রী-বিগ্রহ, সুন্দর হৃদয যজ্ঞ-সূত্র-রূপে তঙ্হি অনন্ত-বিজয
॥ ৬৪ ॥

सुप्रकाण्ड श्री-विग्रह, सुन्दर हृदय यज्ञ-सूत्र-रूपे तङ्हि अनन्त-विजय

শ্রী-লালাটে ঊর্দ্ধ্ব-সুতিলক মনোহর আজানু-লম্বিত দুই শ্রী-ভুজ সুন্দর
॥ ৬৫ ॥

श्री-लालाटे ऊर्द्ध्व-सुतिलक मनोहर आजानु-लम्बित दुइ श्री-भुज सुन्दर

যোগ-পট্ট-ছান্দে বস্ত্র করিযা বন্দন বাম-ঊরু-মাঝে-থুই’ দক্ষিণ চরণ
॥ ৬৬ ॥

योग-पट्ट-छान्दे वस्त्र करिया बन्दन वाम-ऊरु-माझे-थुइ’ दक्षिण चरण

করিতে আছেন প্রভু শাস্ত্রের ব্যাখ্যান ‘হয’ ‘নয’ করে, ‘নয’ করেন প্রমাণ
॥ ৬৭ ॥

करिते आछेन प्रभु शास्त्रेर व्याख्यान ‘हय’ ‘नय’ करे, ‘नय’ करेन प्रमाण

অনেক মণ্ডলী হৈ’ সর্ব-শিষ্য-গণ চতুর্-দিকে বসিযা আছেন সুশোভন
॥ ৬৮ ॥

अनेक मण्डली है’ सर्व-शिष्य-गण चतुर्-दिके वसिया आछेन सुशोभन

অপূর্ব দেখিলা দিগ্বিজযী সুবিস্মিত মনে ভাবে,—“এই বুঝি নিমাই পণ্ডিত?”
॥ ৬৯ ॥

अपूर्व देखिला दिग्विजयी सुविस्मित मने भावे,—“एइ बुझि निमाइ पण्डित?”

অলক্ষিতে সেই স্থানে থাকি’ দিগ্বিজযী প্রভুর সৌন্দর্য চা’হে এক-দৃষ্টি হৈ’
॥ ৭০ ॥

अलक्षिते सेइ स्थाने थाकि’ दिग्विजयी प्रभुर सौन्दर्य चा’हे एक-दृष्टि है’

শিষ্য-স্থানে জিজ্ঞাসিলা,—“কি নাম ইহান?” শিষ্য বোলে,—“নিমাই পণ্ডিত খ্যাতি যা’ন”
॥ ৭১ ॥

शिष्य-स्थाने जिज्ञासिला,—“कि नाम इहान?” शिष्य बोले,—“निमाइ पण्डित ख्याति या’न”

তবে গঙ্গা নমস্করি’ সেই বিপ্র-বর আইলেন ঈশ্বরের সভার ভিতর
॥ ৭২ ॥

तबे गङ्गा नमस्करि’ सेइ विप्र-वर आइलेन ईश्वरेर सभार भितर

তা’নে দেখি’ প্রভু কিছু ঈষত্ হাসিযা বসিতে বলিলা অতি আদর করিযা
॥ ৭৩ ॥

ता’ने देखि’ प्रभु किछु ईषत् हासिया वसिते बलिला अति आदर करिया

পরম-নিঃশঙ্ক সেই, দিগ্বিজযী আর তবু প্রভু দেখিলা সাধ্বস হৈল তাঙ্’র
॥ ৭৪ ॥

परम-निःशङ्क सेइ, दिग्विजयी आर तबु प्रभु देखिला साध्वस हैल ताङ्’र

ঈশ্বর-স্বভাব-শক্তি এই-মত হয দেখিতেই মাত্র তা’নে, সাধ্বস জন্ময
॥ ৭৫ ॥

ईश्वर-स्वभाव-शक्ति एइ-मत हय देखितेइ मात्र ता’ने, साध्वस जन्मय

সাত পাঞ্চ কথা প্রভু কহি’ বিপ্র-সঙ্গে জিজ্ঞাসিতে তাঙ্’রে কিছু আরম্ভিলা রঙ্গে
॥ ৭৬ ॥

सात पाञ्च कथा प्रभु कहि’ विप्र-सङ्गे जिज्ञासिते ताङ्’रे किछु आरम्भिला रङ्गे

কত মেঘ, শুনি, যেন করযে গর্জন এই-মত কবিত্বের গাম্ভীর্য-পঠন
॥ ৮১ ॥

कत मेघ, शुनि, येन करये गर्जन एइ-मत कवित्वेर गाम्भीर्य-पठन

জিহ্বায আপনি সরস্বতী-অধিষ্ঠান যে বোলযে, সে-ই হয অত্যন্ত-প্রমাণ
॥ ৮২ ॥

जिह्वाय आपनि सरस्वती-अधिष्ठान ये बोलये, से-इ हय अत्यन्त-प्रमाण

মনুষ্যের শক্ত্যে তাহা দূষিবেক কে? হেন বিদ্যাবন্ত নাহি,—বুঝিবেক যে
॥ ৮৩ ॥

मनुष्येर शक्त्ये ताहा दूषिबेक के? हेन विद्यावन्त नाहि,—बुझिबेक ये

সহস্র-সহস্র যত প্রভুর শিষ্য-গণ অবাক্ হৈলা সবে শুনিঞা বর্ণন
॥ ৮৪ ॥

सहस्र-सहस्र यत प्रभुर शिष्य-गण अवाक् हैला सबे शुनिञा वर्णन

“রাম রাম অদ্ভুত!” স্মরেন শিষ্য-গণ “মনুষ্যের এ-মত কি স্ফুরযে কথন?”
॥ ৮৫ ॥

“राम राम अद्भुत!” स्मरेन शिष्य-गण “मनुष्येर ए-मत कि स्फुरये कथन?”

জগতে অদ্ভুত যত শব্দ-অলঙ্কার সেই বৈ কবিত্বের বর্ণন নাহি আর
॥ ৮৬ ॥

जगते अद्भुत यत शब्द-अलङ्कार सेइ बै कवित्वेर वर्णन नाहि आर

সর্ব-শাস্ত্রে মহা-বিশারদ যে-যে-জন হেন শব্দ তাঙ্’সবার ও বুঝিতে বিষম
॥ ৮৭ ॥

सर्व-शास्त्रे महा-विशारद ये-ये-जन हेन शब्द ताङ्’सबार ओ बुझिते विषम

এই-মত প্রহর-খানেক দিগ্বিজযী অদ্ভুত সে পডযে, তথাপি অন্ত নাই
॥ ৮৮ ॥

एइ-मत प्रहर-खानेक दिग्विजयी अद्भुत से पडये, तथापि अन्त नाइ

পডি’ যদি দিগ্বিজযী হৈলা অবসর তবে হাসি’ বলিলেন শ্রী-গৌরসুন্দর
॥ ৮৯ ॥

पडि’ यदि दिग्विजयी हैला अवसर तबे हासि’ बलिलेन श्री-गौरसुन्दर

“তোমার যে-শব্দের গ্রন্থন অভিপ্রায তুমি বিনে বুঝাইলে, বুঝা নাহি যায
॥ ৯০ ॥

“तोमार ये-शब्देर ग्रन्थन अभिप्राय तुमि विने बुझाइले, बुझा नाहि याय

এতেকে আপনে কিছু করহ ব্যাখ্যান যে শব্দে যে বোল তুমি, সেই সুপ্রমাণ”
॥ ৯১ ॥

एतेके आपने किछु करह व्याख्यान ये शब्दे ये बोल तुमि, सेइ सुप्रमाण”

শুনিঞা প্রভুর বাক্য সর্ব-মনোহর ব্যাখ্যা করিবারে লাগিলেন বিপ্র-বর
॥ ৯২ ॥

शुनिञा प्रभुर वाक्य सर्व-मनोहर व्याख्या करिबारे लागिलेन विप्र-वर

ব্যাখ্যা করিলেই মাত্র প্রভু সেই-ক্ষণে দূষিলেন আদি-মধ্য-অন্তে তিন স্থানে
॥ ৯৩ ॥

व्याख्या करिलेइ मात्र प्रभु सेइ-क्षणे दूषिलेन आदि-मध्य-अन्ते तिन स्थाने

প্রভু বোলে,—“এ সকল শব্দ-অলঙ্কার শাস্ত্র-মতে শুদ্ধ হৈতে বিষম অপার
॥ ৯৪ ॥

प्रभु बोले,—“ए सकल शब्द-अलङ्कार शास्त्र-मते शुद्ध हैते विषम अपार

তুমি বা দিযাছ কোন্ অভিপ্রায করি’ বোল দেখি?” কহিলেন গৌরাঙ্গ শ্রী-হরি
॥ ৯৫ ॥

तुमि वा दियाछ कोन् अभिप्राय करि’ बोल देखि?” कहिलेन गौराङ्ग श्री-हरि

এত বড সরস্বতী-পুত্র দিগ্বিজযী সিদ্ধান্ত না স্ফুরে কিছু, বুদ্ধি গেল কহিঙ্
॥ ৯৬ ॥

एत बड सरस्वती-पुत्र दिग्विजयी सिद्धान्त ना स्फुरे किछु, बुद्धि गेल कहिङ्

সাত পাঞ্চ বোলে বিপ্র, প্রবোধিতে নারে যেই বোলে, তাই দোষে গৌরাঙ্গ-সুন্দর
॥ ৯৭ ॥

सात पाञ्च बोले विप्र, प्रबोधिते नारे येइ बोले, ताइ दोषे गौराङ्ग-सुन्दर

সকল প্রতিভা পলাইল কোন্ স্থানে আপনে না বুঝে বিপ্র, কি বোলে আপনে
॥ ৯৮ ॥

सकल प्रतिभा पलाइल कोन् स्थाने आपने ना बुझे विप्र, कि बोले आपने

প্রভু বোলে,—“এ থাকুক, পড কিছু আর” পডিতে ও পূর্ব-মত শক্তি নাহি আর
॥ ৯৯ ॥

प्रभु बोले,—“ए थाकुक, पड किछु आर” पडिते ओ पूर्व-मत शक्ति नाहि आर

কোন্ চিত্র-তাহান সম্মোহ প্রভু-স্থানে? বেদে ও পাযেন মোহ যাঙ্’র বিদ্যমানে
॥ ১০০ ॥

कोन् चित्र-ताहान सम्मोह प्रभु-स्थाने? वेदे ओ पायेन मोह याङ्’र विद्यमाने

লক্ষ্মী-সরস্বতী-আদি যত যোগমাযা অনন্ত-ব্রহ্মাণ্ড মোহে’ যাঙ্’সবার ছাযা
॥ ১০৩ ॥

लक्ष्मी-सरस्वती-आदि यत योगमाया अनन्त-ब्रह्माण्ड मोहे’ याङ्’सबार छाया

তাহারা পাযেন মোহ, যাঙ্’র বিদ্যমানে অতএব পাছে সে থাকেন সর্ব-ক্ষণে
॥ ১০৪ ॥

ताहारा पायेन मोह, याङ्’र विद्यमाने अतएव पाछे से थाकेन सर्व-क्षणे

বেদ-কর্তা শেষ ও মোহ পায যাঙ্’র স্থানে কোন্ চিত্র,—দিগ্বিজযী-মোহ বা তাহানে?
॥ ১০৫ ॥

वेद-कर्ता शेष ओ मोह पाय याङ्’र स्थाने कोन् चित्र,—दिग्विजयी-मोह वा ताहाने?

মনুষ্যে এ সব কার্য অসম্ভব বড তেঞি বলি,—তাঙ্’র সকল কার্য দড
॥ ১০৬ ॥

मनुष्ये ए सब कार्य असम्भव बड तेञि बलि,—ताङ्’र सकल कार्य दड

মূলে যত কিছু কর্ম করেন ঈশ্বরে সকলি—নিস্তার-হেতু দুঃখিত-জীবেরে
॥ ১০৭ ॥

मूले यत किछु कर्म करेन ईश्वरे सकलि—निस्तार-हेतु दुःखित-जीवेरे

দিগ্বিজযী যদি পরাজযে প্রবেশিলা শিষ্য-গণ হাসিবারে উদ্যত হৈলা
॥ ১০৮ ॥

दिग्विजयी यदि पराजये प्रवेशिला शिष्य-गण हासिबारे उद्यत हैला

সবারেই প্রভু করিলেন নিবারণ বিপ্র-প্রতি বলিলেন মধুর বচন
॥ ১০৯ ॥

सबारेइ प्रभु करिलेन निवारण विप्र-प्रति बलिलेन मधुर वचन

“আজি চল তুমি শুভ কর’ বাসা-প্রতি কালি বিচারিব সব তোমার সংহতি
॥ ১১০ ॥

“आजि चल तुमि शुभ कर’ वासा-प्रति कालि विचारिब सब तोमार संहति

তুমি ও হৈলা শ্রান্ত অনেক পডিযা নিশা ও অনেক যায, শুই থাক গিযা”
॥ ১১১ ॥

तुमि ओ हैला श्रान्त अनेक पडिया निशा ओ अनेक याय, शुइ थाक गिया”

এই-মত প্রভুর কোমল ব্যবসায যাহারে জিনেন, সেহ দুঃখ নাহি পায
॥ ১১২ ॥

एइ-मत प्रभुर कोमल व्यवसाय याहारे जिनेन, सेह दुःख नाहि पाय

সেই নবদ্বীপে যত অধ্যাপক আছে জিনিযা ও সবারে তোষেন প্রভু পাছে
॥ ১১৩ ॥

सेइ नवद्वीपे यत अध्यापक आछे जिनिया ओ सबारे तोषेन प्रभु पाछे

“চল আজি ঘরে গিযা বসি’ পুঙ্থি চাহ কালি যে জিজ্ঞাসি’ তাহা বলিবারে চাহ”
॥ ১১৪ ॥

“चल आजि घरे गिया वसि’ पुङ्थि चाह कालि ये जिज्ञासि’ ताहा बलिबारे चाह”

জিনিযা ও কা’রে না করেন তেজ-ভঙ্গ
সবেই হযেন প্রীত,—হেন তা’ন রঙ্গ
॥ ১১৫ ॥

जिनिया ओ का’रे ना करेन तेज-भङ्ग
सबेइ हयेन प्रीत,—हेन ता’न रङ्ग

অতএব নবদ্বীপে যতেক পণ্ডিত সবার প্রভুর প্রতি মনে বড প্রীত
॥ ১১৬ ॥

अतएव नवद्वीपे यतेक पण्डित सबार प्रभुर प्रति मने बड प्रीत

শিষ্য-গণ-সংহতি চলিলা প্রভু ঘর দিগ্বিজযী হৈলা বড লজ্জিত-অন্তর
॥ ১১৭ ॥

शिष्य-गण-संहति चलिला प्रभु घर दिग्विजयी हैला बड लज्जित-अन्तर

দুঃখিত হৈলা বিপ্র চিন্তে’ মনে-মনে “সরস্বতী মোরে বর দিলেন আপনে
॥ ১১৮ ॥

दुःखित हैला विप्र चिन्ते’ मने-मने “सरस्वती मोरे वर दिलेन आपने

শিশু-শাস্ত্র ব্যাকরণ পডাযে ব্রাহ্মণ সে মোরে জিনিল,—হেন বিধির ঘটন!
॥ ১২১ ॥

शिशु-शास्त्र व्याकरण पडाये ब्राह्मण से मोरे जिनिल,—हेन विधिर घटन!

অবশ্য ইহার আজি বুঝিব কারণ” এত বলি’ মন্ত্র-জপে বসিলা ব্রাহ্মণ
॥ ১২৪ ॥

अवश्य इहार आजि बुझिब कारण” एत बलि’ मन्त्र-जपे वसिला ब्राह्मण

মন্ত্র জপি’ দুঃখে বিপ্র শযন করিলা স্বপ্নে সরস্বতী বিপ্র-সম্মুখে আইলা
॥ ১২৫ ॥

मन्त्र जपि’ दुःखे विप्र शयन करिला स्वप्ने सरस्वती विप्र-सम्मुखे आइला

কৃপা-দৃষ্ট্যে ভাগ্যবন্ত-ব্রাহ্মণের প্রতি কহিতে লাগিলা অতি-গোপ্য সরস্বতী
॥ ১২৬ ॥

कृपा-दृष्ट्ये भाग्यवन्त-ब्राह्मणेर प्रति कहिते लागिला अति-गोप्य सरस्वती

সরস্বতী বোলেন,—“শুনহ, বিপ্র-বর! বেদ-গোপ্য কহি এই তোমার গোচর
॥ ১২৭ ॥

सरस्वती बोलेन,—“शुनह, विप्र-वर! वेद-गोप्य कहि एइ तोमार गोचर

আমি যাঙ্’র পাদ-পদ্মে নিরস্তর দাসী সম্মুখ হৈতে আপনারে লজ্জা বাসি
॥ ১৩০ ॥

आमि याङ्’र पाद-पद्मे निरस्तर दासी सम्मुख हैते आपनारे लज्जा वासि

অfতের্ নারদ মুনি ইন্qউইরেদ্ অবোউত্ থে অচ্তুঅল্ ইদেন্তিতিএস্ ওf লোর্দ্ বিষ্ণু অন্দ্ মাযা, ব্রহ্মা ওffএরেদ্ ওবেইসন্চেস্ তো থে সুপ্রেমে লোর্দ্ অন্দ্ স্পোকে থে fওল্লোwইন্গ্ বের্সে fরোম্ শ্রীমদ্ ভাগবতম্ (২.৫.১৩):
বিলজ্জমানযা যস্য স্থাতুম্ ঈক্ষা-পথে ‘মুযা বিমোহিতা বিকত্থন্তে মমাহম্ ইতি দুর্ধিযঃ
॥ ১৩১ ॥

अफ़्तेर् नारद मुनि इन्क़ुइरेद् अबोउत् थे अच्तुअल् इदेन्तितिएस् ओफ़् लोर्द् विष्णु अन्द् माया, ब्रह्मा ओफ़्फ़ेरेद् ओबेइसन्चेस् तो थे सुप्रेमे लोर्द् अन्द् स्पोके थे फ़ोल्लोwइन्ग् वेर्से फ़्रोम् श्रीमद् भागवतम् (२।५।१३):
विलज्जमानया यस्य स्थातुम् ईक्षा-पथे ‘मुया विमोहिता विकत्थन्ते ममाहम् इति दुर्धियः

আমি সে বলিযে, বিপ্র, তোমার জিহ্বায তাহান সম্মুখে শক্তি না বসে আমায
॥ ১৩২ ॥

आमि से बलिये, विप्र, तोमार जिह्वाय ताहान सम्मुखे शक्ति ना वसे आमाय

পরব্রহ্ম, নিত্য, শুদ্ধ, অখণ্ড, অব্যয পরিপূর্ণ হৈ’ বৈসে সবার হৃদয
॥ ১৩৫ ॥

परब्रह्म, नित्य, शुद्ध, अखण्ड, अव्यय परिपूर्ण है’ वैसे सबार हृदय

আব্রহ্মাদি যত, দেখ, সুখ-দুঃখ পায সকল, জানিহ, বিপ্র, ইহান আজ্ঞায
॥ ১৩৮ ॥

आब्रह्मादि यत, देख, सुख-दुःख पाय सकल, जानिह, विप्र, इहान आज्ञाय

মত্স্য-কূর্ম-আদি যত, শুন অবতার এই প্রভু বিনা, বিপ্র, কিছু নহে আর
॥ ১৩৯ ॥

मत्स्य-कूर्म-आदि यत, शुन अवतार एइ प्रभु विना, विप्र, किछु नहे आर

এই সে বরাহ-রূপে ক্ষিতি-স্থাপযিতা এই সে নৃসিংহ-রূপে প্রহ্লাদ-রক্ষিতা
॥ ১৪০ ॥

एइ से वराह-रूपे क्षिति-स्थापयिता एइ से नृसिंह-रूपे प्रह्लाद-रक्षिता

এই সে বামন-রূপে বলির জীবন যাঙ্’র পাদ-পদ্ম হৈতে গঙ্গার জনম
॥ ১৪১ ॥

एइ से वामन-रूपे बलिर जीवन याङ्’र पाद-पद्म हैते गङ्गार जनम

এই সে হৈলা অবতীর্ণ অযোধ্যায বধিলা রাবণ দুষ্ট অশেষ-লীলায
॥ ১৪২ ॥

एइ से हैला अवतीर्ण अयोध्याय वधिला रावण दुष्ट अशेष-लीलाय

উহানে সে বসুদেব-নন্দ-পুত্র বলি এবে বিপ্র-পুত্র বিদ্যা-রসে কুতূহলী
॥ ১৪৩ ॥

उहाने से वसुदेव-नन्द-पुत्र बलि एबे विप्र-पुत्र विद्या-रसे कुतूहली

বেদে ও কি জানেন উহান অবতার? জানাইলে জানযে, অন্যথা শক্তি কা’র?
॥ ১৪৪ ॥

वेदे ओ कि जानेन उहान अवतार? जानाइले जानये, अन्यथा शक्ति का’र?

যত কিছু মন্ত্র তুমি জপিলে আমার দিগ্বিজযী-পদ-ফল না হয তাহার
॥ ১৪৫ ॥

यत किछु मन्त्र तुमि जपिले आमार दिग्विजयी-पद-फल ना हय ताहार

মন্ত্রে যে ফল, তাহা এবে সে পাইলা অনন্ত-ব্রহ্মাণ্ড-নাথ সাক্ষাতে দেখিলা
॥ ১৪৬ ॥

मन्त्रे ये फल, ताहा एबे से पाइला अनन्त-ब्रह्माण्ड-नाथ साक्षाते देखिला

যাহ শীঘ্র, বিপ্র, তুমি ইহান চরণে দেহ গিযা সমর্পণ করহ উহানে
॥ ১৪৭ ॥

याह शीघ्र, विप्र, तुमि इहान चरणे देह गिया समर्पण करह उहाने

স্বপ্ন-হেন না মানিহ এ-সব বচন মন্ত্র-বশে কহিলাঙ বেদ-সঙ্গোপন
॥ ১৪৮ ॥

स्वप्न-हेन ना मानिह ए-सब वचन मन्त्र-वशे कहिलाङ वेद-सङ्गोपन

এত বলি’ সরস্বতী হৈলা অন্তর্ধান জাগিলেন বিপ্র-বর মহা-ভাগ্যবান্
॥ ১৪৯ ॥

एत बलि’ सरस्वती हैला अन्तर्धान जागिलेन विप्र-वर महा-भाग्यवान्

জাগিযাই মাত্র বিপ্র-বর সেই-ক্ষণে চলিলেন অতি ঊষঃ-কালে প্রভু-স্থানে
॥ ১৫০ ॥

जागियाइ मात्र विप्र-वर सेइ-क्षणे चलिलेन अति ऊषः-काले प्रभु-स्थाने

প্রভুরে আসিযা বিপ্র দণ্ডবত্ হৈলা প্রভু ও বিপ্রেরে কোলে করিযা তুলিলা
॥ ১৫১ ॥

प्रभुरे आसिया विप्र दण्डवत् हैला प्रभु ओ विप्रेरे कोले करिया तुलिला

প্রভু বোলে,—“কেনে ভাই, এ কি ব্যবহার?” বিপ্র বোলে,—“কৃপা-দৃষ্টি যেহেন তোমার
॥ ১৫২ ॥

प्रभु बोले,—“केने भाइ, ए कि व्यवहार?” विप्र बोले,—“कृपा-दृष्टि येहेन तोमार

প্রভু বোলে,—“দিগ্বিজযী হৈযা আপনে তবে তুমি আমারে এ-মত কর’ কেনে?”
॥ ১৫৩ ॥

प्रभु बोले,—“दिग्विजयी हैया आपने तबे तुमि आमारे ए-मत कर’ केने?”

দিগ্বিজযী বোলেন,—“শুনহ, বিপ্র-রাজ! তোমা’ ভজিলেই সিদ্ধ হয সর্ব-কাজ
॥ ১৫৪ ॥

दिग्विजयी बोलेन,—“शुनह, विप्र-राज! तोमा’ भजिलेइ सिद्ध हय सर्व-काज

কলি-যুগে বিপ্র-রূপে তুমি নারাযণ তোমারে চিনিতে শক্তি ধরে কোন্ জন?
॥ ১৫৫ ॥

कलि-युगे विप्र-रूपे तुमि नारायण तोमारे चिनिते शक्ति धरे कोन् जन?

তখনি মোর চিত্তে জন্মিল সংশয তুমি জিজ্ঞাসিলে, মোর বাক্য না স্ফুরয
॥ ১৫৬ ॥

तखनि मोर चित्ते जन्मिल संशय तुमि जिज्ञासिले, मोर वाक्य ना स्फुरय

তুমি যে অগর্ব প্রভু,—সর্ব-বেদে কহে তাহা সত্য দেখিলুঙ্, অন্যথা কভু নহে
॥ ১৫৭ ॥

तुमि ये अगर्व प्रभु,—सर्व-वेदे कहे ताहा सत्य देखिलुङ्, अन्यथा कभु नहे

তিন-বার আমারে করিলা পরাভব
তথাপি আমার তুমি রাখিলা গৌরব
॥ ১৫৮ ॥

तिन-बार आमारे करिला पराभव
तथापि आमार तुमि राखिला गौरव

এহো কি ঈশ্বর-শক্তি বিনে অন্যে হয? অতএব, তুমি—নারাযণ সুনিশ্চয
॥ ১৫৯ ॥

एहो कि ईश्वर-शक्ति विने अन्ये हय? अतएव, तुमि—नारायण सुनिश्चय

হেন আমি তোমা’ স্থানে সিদ্ধান্ত করিতে না পারিনু, সব বুদ্ধি গেল কোন্ ভিতে?
॥ ১৬৩ ॥

हेन आमि तोमा’ स्थाने सिद्धान्त करिते ना पारिनु, सब बुद्धि गेल कोन् भिते?

এই কর্ম তোমার আশ্চর্য কিছু নহে ‘সরস্বতী পতি তুমি’,—দেবী মোরে কহে
॥ ১৬৪ ॥

एइ कर्म तोमार आश्चर्य किछु नहे ‘सरस्वती पति तुमि’,—देवी मोरे कहे

বড-শুভ-লগ্নে আইলাঙ নবদ্বীপে তোমা’ দেখিলাঙ ডুবিযা যে ভব-কূপে
॥ ১৬৫ ॥

वड-शुभ-लग्ने आइलाङ नवद्वीपे तोमा’ देखिलाङ डुबिया ये भव-कूपे

অবিদ্যা-বাসনা-বন্ধে মোহিত হৈযা বেডাঙ পাসরি’ তত্ত্ব আপনা’ বঞ্চিযা
॥ ১৬৬ ॥

अविद्या-वासना-बन्धे मोहित हैया वेडाङ पासरि’ तत्त्व आपना’ वञ्चिया

দৈব-ভাগ্যে পাইলাঙ তোমা’ দরশনে এবে কৃপা-দৃষ্ট্যে মোরে করহ মোচনে
॥ ১৬৭ ॥

दैव-भाग्ये पाइलाङ तोमा’ दरशने एबे कृपा-दृष्ट्ये मोरे करह मोचने

পর-উপকার-ধর্ম—স্বভাব তোমার তোমা’ বিনে শরণ্য দযালু নাহি আর
॥ ১৬৮ ॥

पर-उपकार-धर्म—स्वभाव तोमार तोमा’ विने शरण्य दयालु नाहि आर

হেন উপদেশ মোরে কহ, মহাশয! আর যেন দুর্বাসনা চিত্তে নাহি হয”
॥ ১৬৯ ॥

हेन उपदेश मोरे कह, महाशय! आर येन दुर्वासना चित्ते नाहि हय”

এই-মত কাকুবাদ অনেক করিযা স্তুতি করে দিগ্বিজযী অতি-নম্র হৈযা
॥ ১৭০ ॥

एइ-मत काकुवाद अनेक करिया स्तुति करे दिग्विजयी अति-नम्र हैया

শুনিযা বিপ্রের কাকু শ্রী-গৌরসুন্দর হাসিযা তাহানে কিছু করিলা উত্তর
॥ ১৭১ ॥

शुनिया विप्रेर काकु श्री-गौरसुन्दर हासिया ताहाने किछु करिला उत्तर

“শুন, দ্বিজ-বর, তুমি—মহা-ভাগ্যবান্ সরস্বতী যাহার জিহ্বায অধিষ্ঠান
॥ ১৭২ ॥

“शुन, द्विज-वर, तुमि—महा-भाग्यवान् सरस्वती याहार जिह्वाय अधिष्ठान

এতেকে মহান্ত সব সর্ব পরিহরি’
করেন ঈশ্বর-সেব দৃঢ-চিত্ত করি’
॥ ১৭৫ ॥

एतेके महान्त सब सर्व परिहरि’
करेन ईश्वर-सेव दृढ-चित्त करि’

এতেকে ছাডিযা বিপ্র, সকল জঞ্জাল শ্রী-কৃষ্ণ-চরণ গিযা ভজহ সকাল
॥ ১৭৬ ॥

एतेके छाडिया विप्र, सकल जञ्जाल श्री-कृष्ण-चरण गिया भजह सकाल

যাবত্ মরণ নাহি উপসন্ন হয তাবত্ সেবহ কৃষ্ণ করিযা নিশ্চয
॥ ১৭৭ ॥

यावत् मरण नाहि उपसन्न हय तावत् सेवह कृष्ण करिया निश्चय

এত বলি’ মহাপ্রভু সন্তোষিত হৈযা আলিঙ্গন করিলেন দ্বিজেরে ধরিযা
॥ ১৮০ ॥

एत बलि’ महाप्रभु सन्तोषित हैया आलिङ्गन करिलेन द्विजेरे धरिया

পাইযা বৈকুণ্ঠ-নাযকের আলিঙ্গন বিপ্রের হৈল সর্ব-বন্ধ-বিমোচন
॥ ১৮১ ॥

पाइया वैकुण्ठ-नायकेर आलिङ्गन विप्रेर हैल सर्व-बन्ध-विमोचन

প্রভু বোলে,—“বিপ্র, সব দম্ভ পরিহরি’ ভজ গিযা কৃষ্ণ, সর্ব-ভূতে দযা করি’
॥ ১৮২ ॥

प्रभु बोले,—“विप्र, सब दम्भ परिहरि’ भज गिया कृष्ण, सर्व-भूते दया करि’

যে কিছু তোমারে কহিলেন সরস্বতী সে সকল কিছু না কহিবা কাঙ্হা’ প্রতি
॥ ১৮৩ ॥

ये किछु तोमारे कहिलेन सरस्वती से सकल किछु ना कहिबा काङ्हा’ प्रति

বেদ-গুহ্য কহিলে হয পরমাযু-ক্ষয পরলোকে তা’র মন্দ জানিহ নিশ্চয”
॥ ১৮৪ ॥

वेद-गुह्य कहिले हय परमायु-क्षय परलोके ता’र मन्द जानिह निश्चय”

পাইযা প্রভুর আজ্ঞা সেই বিপ্র-বর প্রভুরে করিযা দণ্ড-প্রণাম বিস্তর
॥ ১৮৫ ॥

पाइया प्रभुर आज्ञा सेइ विप्र-वर प्रभुरे करिया दण्ड-प्रणाम विस्तर

পুনঃ পুনঃ পাদ-পদ্ম করিযা বন্দন মহা-কৃতকৃত্য হৈ’ চলিলা ব্রাহ্মণ
॥ ১৮৬ ॥

पुनः पुनः पाद-पद्म करिया वन्दन महा-कृतकृत्य है’ चलिला ब्राह्मण

প্রভুর আজ্ঞায ভক্তি, বিরক্তি, বিজ্ঞান সেই-ক্ষণে বিপ্র-দেহে হৈলা অধিষ্ঠান
॥ ১৮৭ ॥

प्रभुर आज्ञाय भक्ति, विरक्ति, विज्ञान सेइ-क्षणे विप्र-देहे हैला अधिष्ठान

কোথা গেল ব্রাহ্মণের দিগ্বিজযী-দম্ভ তৃণ হৈতে অধিক হৈলা বিপ্র নম্র
॥ ১৮৮ ॥

कोथा गेल ब्राह्मणेर दिग्विजयी-दम्भ तृण हैते अधिक हैला विप्र नम्र

তাহান কৃপার এই স্বাভাবিক ধর্ম রাজ্য-পদ ছাডি’ করে ভিক্ষুকের কর্ম
॥ ১৯১ ॥

ताहान कृपार एइ स्वाभाविक धर्म राज्य-पद छाडि’ करे भिक्षुकेर कर्म

কলি-যুগে তা’র সাক্ষী শ্রী-দবির-খাস রাজ্য-পদ ছাডি’ যাঙ্’র অরণ্যে বিলাস
॥ ১৯২ ॥

कलि-युगे ता’र साक्षी श्री-दबिर-खास राज्य-पद छाडि’ याङ्’र अरण्ये विलास

যে বিভব নিমিত্ত জগতে কাম্য করে পাইযা ও কৃষ্ণ-দাস তাহা পরিহরে
॥ ১৯৩ ॥

ये विभव निमित्त जगते काम्य करे पाइया ओ कृष्ण-दास ताहा परिहरे

তাবত্ রাজ্যাদি-পদ ‘সুখ’ করি’ মানে ভক্তি-সুখ-মহিমা যাবত্ নাহি জানে
॥ ১৯৪ ॥

तावत् राज्यादि-पद ‘सुख’ करि’ माने भक्ति-सुख-महिमा यावत् नाहि जाने

রাজ্যাদি সুখের কথা, সে থাকুক দূরে মোক্ষ-সুখো ‘অল্প’ মানে কৃষ্ণ-অনুচরে
॥ ১৯৫ ॥

राज्यादि सुखेर कथा, से थाकुक दूरे मोक्ष-सुखो ‘अल्प’ माने कृष्ण-अनुचरे

ঈশ্বরের শুভ দৃষ্টি বিনা কিছু নহে অতএব ঈশ্বর-ভজন বেদে কহে
॥ ১৯৬ ॥

ईश्वरेर शुभ दृष्टि विना किछु नहे अतएव ईश्वर-भजन वेदे कहे

হেন-মতে দিগ্বিজযী পাইলা মোচন হেন গৌরসুন্দরের অদ্ভুত কথন
॥ ১৯৭ ॥

हेन-मते दिग्विजयी पाइला मोचन हेन गौरसुन्दरेर अद्भुत कथन

দিগ্বিজযী জিনিলেন শ্রী-গৌরসুন্দরে শুনিলেন ইহা সব নদীযা-নগরে
॥ ১৯৮ ॥

दिग्विजयी जिनिलेन श्री-गौरसुन्दरे शुनिलेन इहा सब नदीया-नगरे

সকল লোকের হৈল মহাশ্চর্য-জ্ঞান “নিমাই-পণ্ডিত হয মহা-বিদ্যাবান্
॥ ১৯৯ ॥

सकल लोकेर हैल महाश्चर्य-ज्ञान “निमाइ-पण्डित हय महा-विद्यावान्

দিগ্বিজযী হারিযা চলিলা যা’র ঠাঞি এত বড পণ্ডিত আর কোথা শুনি নাই
॥ ২০০ ॥

दिग्विजयी हारिया चलिला या’र ठाञि एत बड पण्डित आर कोथा शुनि नाइ

সার্থক করেন গর্ব নিমাই-পণ্ডিত এবে সে তাহান বিদ্যা হৈল বিদিত”
॥ ২০১ ॥

सार्थक करेन गर्व निमाइ-पण्डित एबे से ताहान विद्या हैल विदित”

কেহ বোলে,—“এ ব্রাহ্মণ যদি ন্যায পডে ভট্টাচার্য হয তবে, কথন না নডে”
॥ ২০২ ॥

केह बोले,—“ए ब्राह्मण यदि न्याय पडे भट्टाचार्य हय तबे, कथन ना नडे”

কেহ কেহ বোলে,—“ভাই, মিলি’ সর্ব-জনে ‘বাদিসিংহ’ বলি’ পদবী দিব তা’নে
॥ ২০৩ ॥

केह केह बोले,—“भाइ, मिलि’ सर्व-जने ‘बादिसिंह’ बलि’ पदवी दिब ता’ने

হেন সে তাহান অতি মাযার বডাই
এত দেখিযা ও জানিবারে শক্তি নাই
॥ ২০৪ ॥

हेन से ताहान अति मायार बडाइ
एत देखिया ओ जानिबारे शक्ति नाइ

এই-মত সর্ব-নবদ্বীপে সর্ব-জনে প্রভুর সত্-কীর্তি সবে ঘোষে সর্ব-গণে
॥ ২০৫ ॥

एइ-मत सर्व-नवद्वीपे सर्व-जने प्रभुर सत्-कीर्ति सबे घोषे सर्व-गणे

নবদ্বীপ-বাসীর চরণে নমস্কার এ-সকল লীলা দেখিবারে শক্তি যা’র
॥ ২০৬ ॥

नवद्वीप-वासीर चरणे नमस्कार ए-सकल लीला देखिबारे शक्ति या’र

যে শুনযে গৌরাঙ্গের দিগ্বিজযী-জয কোথা ও তাহান পরাভব নহি হয
॥ ২০৭ ॥

ये शुनये गौराङ्गेर दिग्विजयी-जय कोथा ओ ताहान पराभव नहि हय

বিদ্যা-রস গৌরাঙ্গের অতি-মনোহর ইহা যেই শুনে, হয তাঙ্’র অনুচর
॥ ২০৮ ॥

विद्या-रस गौराङ्गेर अति-मनोहर इहा येइ शुने, हय ताङ्’र अनुचर

শ্রী কৃষ্ণ-চৈতন্য নিত্যানন্দ-চান্দ জান বৃন্দাবন দাস তছু পদ-যুগে গান
॥ ২০৯ ॥

श्री कृष्ण-चैतन्य नित्यानन्द-चान्द जान वृन्दावन दास तछु पद-युगे गान