प्रथमपादः । [—टीका] ॐ नमः श्रीभगवते गोविन्दाय । वेदास्तथा स्मृतगिरो यमचिन्त्यशक्ति सृष्टिस्थितिप्रलयकरणमामन्ति । तं श्यामसुन्दरमविक्रियमात्ममूर्त्तिं सर्वेश्वरं प्रणतिमात्रवशं भजामः । गजपतिरनुकम्पासम्पदा यस्य सद्यः समजनि निरबद्यः सान्द्रमानन्दमृच्छन् । निवसतु मम तस्मिन् कृष्णचैतन्यरूपे मतिरतिमधुरिम्ना दीप्यमाने मुरारौ ॥ देवाभ्यर्थनमन्दरेण मथिताद्भक्तीन्दिराभूद्यतः श्रीमद्भागवताख्यनिर्जरतरुः सत्सूत्ररन्नोत्करः । दीव्यद्गीतिसुधांशुकामृतरुचिर्ज्ञानञ्च धन्वन्तरिः स श्रीव्यासमहाम्बुधिर्विजयते प्रीत्यै समन्तां सताम् ॥ गोविन्दाभिधमिन्दिराश्रितपदं हस्तस्थरत्नादिवत् तत्त्वं तत्त्वविदुत्तमौ क्षितितले यौ दर्शयाञ्चक्रतुः । मायावादमहान्धकारपटलीसत्पुष्पवन्तौ सदा तौ श्रीरूपसनातनौ विरचिताश्चर्यौ सुवर्यौ स्तुमः ॥ यः साङ्ख्यपङ्केन कुतर्कपांशुना विवर्तगर्त्तेन च लुप्तदीधितिम् । शुद्धं व्यधाद्वाक्सुधया महेश्वरं कृष्णं स जीवः प्रभुरस्तु नो गतिः ॥ यस्य श्रीमन्नामपीयुषवर्षैरासीद्विश्वं धूतपापं किलैतत् । स्वाविर्भावोवाल्लासितानन्दसिन्धुर्जीयात् स श्रीकृष्णचैतन्यचन्द्रः ॥ भक्त्याभासेनापि तोषं दधाने धर्माध्यक्षे विश्वनिस्तारिनाम्नि । नित्यानन्दाद्वैतचैतन्यरूपे तत्त्वे तस्मिन् नित्यमास्तां रतिर्नः । सान्द्रानन्दस्यन्दिगोविन्दभाष्यं जीयादेतत् सिन्धुगाम्भीर्यजातम् । यस्मिन् सद्यः संस्तुते मानवानां मोहच्छेदी जायते तत्त्वबोधः । आनन्दतीर्थनामा सुखमयधामा यतिर्जीयात् । संसारार्णवतरणिं यमिह जनाः कीर्तयन्ति बुधाः ॥ भवति विचिन्त्या विदुषा निरवकरा गुरुपरम्परा नित्यं ॥ एकान्तित्वं सिद्ध्यति ययोदयति येन हरितोषः ॥ तथाचोक्तं— सम्प्रदायविहीना ये मन्त्रास्ते विफला मताः । अतः कलौ भविष्यन्ति चत्वारः सम्प्रदायिनः ॥ श्रीब्रह्मरुद्रसनका वैष्णवाः क्षितिपावनाः । चत्वारस्ते कलौ भाव्या हुय्त्कले पुरुषोत्तमात् ॥ इति ॥ रामानुजं श्रीः स्वीचक्रे याध्वाचार्यं चतुर्मुखः । श्रीविष्णुस्वामिनं रुद्रे निम्बादित्यं चतुःसनः । । तत्र स्वगुरुपरम्परा यथा— श्रीकृष्ण-ब्रह्म-देवर्षि-बादरायण-संज्ञकान् । श्रीमध्व-श्रीपद्मनाभ-श्रीमन्नृहरि-माधवान् ॥ अक्षोभ्य-जयतीर्थ-श्रीज्ञानसिन्धु-दयानिधीन् । श्रीविद्यानिधि-राजेन्द्र-जयधर्मान् क्रमाद्वयम् ॥ पुरुषोत्तम-ब्रह्मण्य-व्यासतीर्थांश्च संस्तुमः । ततो लक्ष्मीपतिं श्रीमन्माधवेन्द्रञ्च भक्तितः ॥ तच्छिष्यान श्रीश्वराद्वैतनित्यानन्दान् जगद्गुरून् । देवमीश्वरशिष्यं श्रीचैतन्यञ्च भजामहे । श्रीकृष्णप्रेमदानेन येन निस्तारितं जगत् ॥ भाष्यमेतद्विरचितं बलदेवेन धीमता । श्रीगोविन्दनिदेशेन गोविन्दाख्यामगात्ततः ॥ अधीत्य सर्वान् वेदान्तान् गुरोर्लक्ष्मीधवप्रियान् । दृष्ट्वा साङ्ख्यादिशास्त्राणि भाष्यं पाठ्यमिदं बुधैः । कृतस्नानादिरासीनो गुरुः शिष्यश्च धीरधीः । पाठयेच्छृणुयाद्भाष्यं शान्तिपूर्वोत्तरं द्विजः ॥ आलस्यादप्रवृत्तिः स्यात् पुंसां यद्ग्रन्थविस्तरे । गोविन्दभाष्ये संक्षिप्ता टिप्पनी क्रियतेऽत्र तत् ৷। भाष्यं यस्य निदेशद्रचितं विद्याभूषणेनेदम् । गोविन्दः स परमात्मा ममापि सूक्ष्मं करोत्वस्मिन् ॥ आम्नायर्मूद्धरसिकाः कृष्णपादाम्भोरुहासक्ताः । सन्तः करुणावस्तो मयि प्रसादं वितन्वतामनिशम् ॥ अथ सर्ववेदेतिहासदिमहार्णवमन्थनोत्थितमीमांसापरनामधेयब्रह्मसूत्राणि वेदव्याससमाधिलब्धतदकृत्रिमभाष्यभूतसर्ववेदान्तसार-श्रीमद्भागवतानुग-श्रीकृष्ण-चैतन्यहरिस्वीकृतमध्वमुनिमतानुसारतः व्याचिख्यासुर्भाष्यकारः श्रीगोविन्दैकान्ती विद्याभूषणापरनामा बलदेवः निर्विघ्नायै तत्पूर्त्तये शिष्टाचारपरिप्राप्तशस्त्र प्रतिपाद्येष्टदेवतानमस्काररूपं मङ्गलमाचरति । सत्यमिति । तं सर्वेश्वरं नमस्यामः वयमिति स्वसतीर्थशिष्याद्यभिप्रायेण बहुवचनम् । तेन केवलाद्वैतवादैकजीववादौ च निरस्तौ । तं विशिनष्टि सत्यमित्यादिना । सत्यं प्रामाणिकं श्रुत्यादिप्रतिपन्नमिति जलाकाशादितः ज्ञानं स्वप्रकाशमिति प्रकृत्यादितः अनन्तं विभुमिति जीवेभ्यश्च व्यावृत्तिः । सेव्यत्वं व्यञ्जयन् विशिनष्टि ब्रह्मेत्यादिना । ब्रह्म सत्यात्वादिभिः सर्वज्ञ्यसार्वैश्वर्यानन्दसौन्दर्यसौहार्दादिभिश्च बृहद्भिर्गुणैर्विशिष्टं । अतएव शिवादिभिर्देवमुख्यैस्तुतं सुखपोपश्लोकितं । भजद्रूपं भजन्तो भक्ता नित्यमुक्तादयो रूपाणि मूर्त्तयो यस्येति तन्नित्यसाहित्यद्योतनाद्विचित्रानन्तलीलमित्यर्थः । भजतां रूपाणि यस्मादिति स्वसङ्कल्पेनैव पार्षदतनुप्रदमिति च । ननु स्वहेतुमेव सर्वः श्रयति न स्वाहेतुमिति चेत् तात्रह हेतुमिति । निखिलनिमित्तोपादानरूपमित्यर्थः । तथा अदोषं श्रमादिदोषरहितं । अचिन्त्यं तर्कागोचरं स्वशक्तिमात्रसहायः सृष्ट्यादि कुर्वन् श्रमादिकृतं कञ्चिदपि विकारं न लभत इति श्रुत्यादिभिः कीर्तनात् न तत्र तर्कावकाशः । सर्वमेतत् यथास्थलं विस्फूटिभावि । गोविन्दं गोपाललीलामिति सुखसेव्यत्वं सूच्यते । यद्यपि गोभूमिवेदविदित्यादिश्रौतनिरुक्तैरर्थान्तरमप्यस्ति तथापि महेन्द्रमदभित् पायान्न इन्द्रो गवामिति श्रीशुकोक्तेस्तथा व्याख्यातम् । परिकरोऽत्रालङ्कारः विशेषणैर्यत् साकूतैरुक्तिः परिकरन्तु स इति तल्लक्षणात् । साभिप्रायैरनेकैर्विशेषणैर्विशेष्यपुष्टिः परिकर इति तदर्थः । अथ सर्वेश्वरा भगवान् नन्दसूनुर्वज्रनाभप्रीत्यार्चावतारतयार्विर्भूतदनन्तरं श्रीरूपेण चाभिषिक्तः श्रीमदवृन्दाटव्यधिदेवतात्वेन यश्चकास्ति तन्निष्ठमना भाष्यकृत् तन्निदेशेनैव ब्रह्मसूत्रार्थान् विवृण्वन् तत्प्रणतिं मङ्गलमाचचार । विद्यारूपभूषणं मे प्रदापयेत्यादिभाष्यपीठकोक्तेरिति वदन्ति । तत्पक्षे त्वेवं व्याख्येयम् । तं श्रीवृन्दावनाधिष्ठातृदेवत्वेन प्रसिद्धं श्रीगोविन्दं वयं नमस्यामः । कीदृशं भजद्रूपं भजत् सेवमानो रूपस्तन्नामा महत्तमो यमिति द्वितीयान्तान्यपदार्थो बहुव्रीहिः । भजन्ति रूपाणि यमिति वा सौन्दर्यसेवितमित्यर्थः । रूपं प्रभावसौन्दर्यो इति विश्वः । अर्चासाधारणं निर्वर्त्य साक्षाद्भगवत्तां वक्तुं विशेषणानि सत्यमित्यादीनि । सत्यादिरूपं यत् परतत्त्वं तदेव भक्तानुग्रहवशादर्चारूपमित्यर्थः । ननु चित्सुखमूर्तेरर्च्यत्वं कथं तत्राह अचिन्त्यमिति । तर्कविषयमित्यर्थः । हेतुमर्चकाद्यविद्यानिवारकम् । वृन्दावने तु गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे । न ते यमपुरं यान्ति शान्ति पुण्यकृतां गतिमिति स्मृतेः । पुण्यकृतां भक्तिमतां । पुण्यन्तु चार्वपीत्यमरः । इह वस्तुनिर्देशादिरूपं मङ्गलं बोध्य । नचेदमप्रमाणमफलञ्चेति वाच्यं शिष्टाचारानुमितश्रुतिप्रामाण्यात् ग्रन्थसमाप्तेः फलत्वाच्च । न च क्वचित् सत्यपि मङ्गले तस्यासमाप्तेरसति च तस्मिन् समाप्तेर्वीक्षणाद्व्यभिचार इति वाच्यं अनुरूपमङ्गलाकरणदेस्तत्करणाच्च । अन्यथा शिष्टान्तन्नाचरेयुः । वेदप्रामाण्याभ्यूपगतत्वं हि शिष्टत्वं । न च अनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यो वेदवचनस्याप्रामाण्यमितिवाच्यं कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् अनुवादोपपत्तेश्च ॥ अथ प्रत्युहाधिक्यशङ्कया शास्त्रकृत्प्रणतिञ्च मङ्गलमचरति सूत्रांशुभिरिति । स सात्यवतेयः सत्यवत्यां पराशरात् प्रकटः श्रीकृष्णद्वैपायनः स एव हरिः सूर्यश्चन्द्रो वा जयति सोत्कर्षमाविष्करोतु । हरिर्वातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिष्वित्यमरः । यः सूत्रांशुभिर्ब्रह्मसूत्रकिरणैस्तमंस्यज्ञानान्येव तमांसि तिमिराणि व्युदस्य विधूय वस्तूनि तत्त्वानन्येव वस्तूनि घटपटादीनि परीक्षयते प्रदर्शयति । तमः पापे तमोहज्ञाने तमो ध्वान्ते प्रकीर्त्तितमिति हड्डचन्द्रः । वस्तु द्रव्ये तथा तत्त्वे वस्तु ज्ञानेहर्थदर्शने इति त्रिकागुशेषः । स कीदृशः ? अनुवृत्ते व्यापी नतप्रेष्ठो भक्तातिप्रियः । स्वापकर्षबोधककरकपालादिसंयोगरूपव्यापारविशेषो नमधातोरर्थः स्वाधिकोत्कर्षताज्ञापकव्यापारविशेषो वा । भक्तस्य तदुभयवैशिष्ट्यात् न दोषः । समाप्तपुनरात्तत्वमिह वाक्यदोषो न मन्तव्यः तस्य सर्वैरनङ्गीकारात् । जयदेवाद्यैश्चन्द्रालोकादिष्वतएव तष्योद्देशादिकं न कृतम् । अन्यं वा विशेष्यं कल्प्यम् । रूपकमत्रालङ्कारः । तत्र साङ्गरूपकमङ्गी श्लिष्टपरम्परितन्त्वङ्गं विवेचनीयं तमोवस्तुशाब्दाविह श्लिष्टौ । तल्लक्षपञ्चोक्तम् । नियतारोपणोपायः स्यदारोपः परस्य यः । तत् परम्परितं श्लिष्टवाचिके भेदवाचिके इति ॥ यस्य कस्यचिदारोपश्चेत् प्रकृतस्यान्यतादात्म्यतयारोपणे हेतुः । स्यात् तदा परम्परितं रूपकमिति तदर्थः । इह तमःस्वज्ञानेषु श्लिष्टशब्दवाच्येषु तिमिरत्वारोपो वस्तुषु तत्त्वेषु च घटादित्वारोपः । प्रकृत्य सत्यवतेयस्य सूर्यत्वं तत्सूत्रगणस्यांशुत्वञ्चारोपयतीति लक्षणसङ्गतिः । जयतिनात्र सर्वोत्कर्षस्तदाश्रय्त्वात् व्यासस्य सर्वनमस्यत्वाक्षेपः । सर्वान्तःपाताद्ग्रन्थकर्तुश्च तन्नतिर्व्यङ्ग्या ॥ ब्रह्मसूत्राविर्भावे हेतुमाख्यायिकयाह द्वापर इति । अयमर्थः । वेदोत्सादे सति चार्वाकबौद्धकपिलादयः स्वयं विज्ञस्मन्यास्तदा कानिचिद्वेदवाक्यान्युपलभ्य तदर्थैः स्वबुद्ध्युद्भावितैरन्यैश्च दुरर्थैर्मतानि निवबन्ध । यैर्जनाः परमार्थाद्विच्योतेयुः । तथाचोक्तं भाष्यपीठकादौ इह हि सुखप्राप्तिदुःखपरिहारयोर्लोकप्रवृत्तिर्दृश्यते । तौ चोपेयभूतावुपायमन्तर न सम्भवेतामतश्चार्वाकबौद्धमतानुसारिणः कपिलादिमहर्षयश्च तत्रोपायं प्रकीर्त्तयन्ति । तत्र चैतन्यविशिष्टदेह एवात्मा देहातिरिक्त आत्मनि प्रमाणाभावात् प्रत्यक्षैकप्रमाणवादितया अनुमानादेरनङ्गीकारेण प्रामाण्याभावात् । अङ्गनालिङ्गनादिजन्यं सुखमेव पुरुषार्थः । न चास्य दुःखसंभिन्नतया पुरुषार्थत्वमेव नास्तीति मन्तव्यं अवर्जनीयतया प्राप्तस्य दुःखस्य परिहारेण सुखमात्रस्यैव भोक्तव्यत्वादिति चार्वाकाः । सर्वं शून्यमिति माध्यमिकबोद्धाः । बाह्यवस्तुजातमसत्यं क्षणिकविज्ञानमेवात्मा इति योगाचाराः । बाह्यं सत्यमनुमानसिद्धञ्चेति सौत्रान्तिकाः । बाह्यं सत्यं प्रत्यक्षसिद्धञ्चेति वैभाषिकाः । सुगतो देवः जगत् क्षणिकं क्षणिकविज्ञानमात्मा प्रत्यक्षमनुमानञ्च प्रमाणं दुःखायतनसमुदयमार्गाख्यानि चत्वारि तत्त्वानि तत्त्वज्ञानमेव मोक्ष इति सर्वे बौद्धः । प्रकृतिपुरुषाविवेकादस्य त्रिविधदुःखोत्पादस्तद्विवेकात् पुनरनाद्यविवेकनिवृत्तौ पुरुषं प्रति निवृत्ताधिकार प्रकृतिर्भवतीति तस्य त्रिविधस्य दुःखस्य प्रध्वंसः स्यात् । स च कार्योऽपि नित्यः अभावरूपत्वात् । स एवानन्दावाप्तिरित्युपचरितः । भारापगमे सुखी संवृत्त इतिवन्न तु तस्मात् सातिरिच्यत इति कपिलः । प्रकृतिपुरुषविवेकाभ्यासवैराग्यपरिपाकात् यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसम्प्रज्ञातसमाधेरस्य ताविति पतञ्जलिः । देहेन्द्रियादिविलक्षणणो विभुरयमात्मा नवविशेषगुणाश्रयस्तस्य द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां साधर्म्यवैर्धर्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानेन साक्षात्कारादीश्वरोपसनासहितान्नवानां वैशेषिकगुणानां प्रागभावेन सह वृत्तिध्वंसो भवेत् स एवानन्दावाप्तिरिति कणादः । प्रमाणप्रमेयादिषोडशपदार्थानामुद्देशलक्षणपरीक्षाभिरात्मादिद्वादशविधप्रमेयनिष्कर्षेणात्मद्वयसाक्षात्कारात् श्रवणमनननिदिध्यासनपूर्वकात् सवासनमिथ्याज्ञान निवृत्तौ तत्कार्याणां रागद्वेषमोहानां निवृत्तिस्तत्कार्ययोः प्रवृत्ति पूर्वकयोर्धर्माधर्मेयोस्ततः पूर्वार्जितकर्मणां कायवूय्हपूर्वकं भोगेन परीक्षयाद्देहान्तरानारम्भन्ततो वाधनालक्षणस्यैकविंशतिविधस्य दुःखस्यात्यन्तिकी निवृत्तिर्भवेत् सैव सुखवाप्तिरिति गौतमः । वेदोक्तैः शुभकर्मभिर्दुःखहानिः सुखलाभश्चेति जैमिनिः । तदेतदनर्थजालनिवृत्तये देवैर्विज्ञापितो भगवान् हरिर्बादरायणः सन् आविर्भूय वेदान् उद्धृत्य तान् विवभाज । तानि दुर्मतानि निराकर्तुं वास्तवं वेदार्थं निर्णेतुञ्च चतुरध्यायीमुत्तरमीमांसामाविष्चकारेत्यन्ति कथा स्कान्दी । तथाहि नारायणाद्विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । किञ्चिदन्यत् तथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम् । गौतमस्य ऋषेः शापात् ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । सङ्कीर्णबुद्धयो देवा ब्रह्मरुद्रपुरःसराः । शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् । तैविज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो महायोगी । सत्यवत्यां पराशरात् ॥ उत्सन्नान् भगवान् वेदानुज्जहार हरिः स्वयम् । चतुर्था व्यभजत् तांश्च चतुर्विंशतिधा पुनः ॥ शतधा चैधा चैव तथैव च सहस्रधा । कृष्णो द्वादश चैव पुनस्तस्यार्थवित्तय्वे ॥ चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा । अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुरित्यादि लक्षणात् ॥ तथाच चार्वाकाद्युक्ता उपायान्तयोरात्यन्तिकयोः सिद्धये नाङ्गीकार्याः परमाचार्येण भगवता श्रीबादरायणेन सूत्रेषु तद्भाष्यभूते । श्रीमद्भागवते च तत्तन्मतानां निराकृतत्वात् । किन्तु निखिलाम्नायवेदस्य सर्वेश्वख्यस्य पुरुषोत्तमस्य स्वरूपतो गुणतश्च परिज्ञानं स्वज्ञानपूर्वकं तस्यै । कल्प्यत इति । दुर्मतानि दर्शयति वेदेष्वित्यादिना । तेषु कर्मणो निखिलपुमर्थहेतुत्वं कावीर्या यजेत वृष्टिकामः पुत्रेष्ट्या यजेत पुत्रकामः ज्योतिष्टोमेन यजेत स्वर्गकामः आचार्यकुलाद्वेदमधीतेत्यादिश्रवणात् । विष्णोस्तु कर्माङ्गत्वं विष्णुरूपाश्च यष्टव्या इत्यादिश्रवणात् । कर्मणो द्वे अङ्गे द्रव्यं देवता चेति । कुशघृतादिवत् विष्णोः कर्माङ्गत्वमाहुः । स्वर्गादेः कर्मफलस्य नित्यत्वं अक्षयं ह वै चातुर्मास्याजिनः सुकृतं भवति । अपामसोममित्यादिश्रुतेः । जीवस्य स्वतः कर्तृत्वं विज्ञानं यज्ञं तनुते एष हि द्रव्यात् प्रेष्ठेत्याश्रुतेः । प्रकृतेः स्वतः कर्तृत्वं अजामेकं लोहित शुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां स्वरूपा इत्यादिश्रुतेः । परिच्छिन्नस्य ब्रह्मण एव जीवत्वं इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इत्यादिश्रुतेः । प्रतिबिम्बितस्य तस्य जीवत्वं एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदित्यादिश्रुतेः । भ्रान्तस्य जीवत्वं स एव माय्वापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् । स्त्रीरन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत् परितुष्टिमेतीत्यादिश्रुतेः । उपलक्षणमेतत् परमाणुवादासद्वादस्वभाववादानाम् । न्यग्रोधफलमद आहवेति इदं भगवत इति भिन्धीति भिन्नं भगवत इति किमत्र पश्यसीति अत्र व्यद्रवे माधाना भगव इति असदेवेदमग्र आसीन्न तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् तन्नामरूपभ्यां व्याक्रियतेत्यादिश्रुतिभ्यः । चिन्मात्रेत्यादि । तत्र कः शोकः को मोह एकत्वमनुपश्यत इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥ एषां सिद्धान्तार्थास्तु स्वपीठकभाष्याद्बोध्याः । आपातत इति । इदम्पर्यावधारणं विनाभूतात् ज्ञानादित्यर्थः । उभयत्रेति । ईश्वरे जीवे चेत्यर्थः । तत्रेश्वरस्याहमर्थत्वम् । अहमात्मा गुडाकेश इत्यादिष्वस्मदर्थात्मनोरभेदाभिधानात् । ननु महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेवचेत्यादावहमर्थस्य क्षेत्रज्ञत्वोक्तेः कथमीश्वरस्य तत्त्वमिति चेन्नैवं भ्रमितव्यम् तस्य ततोऽन्यत्वात् । अतएव सोऽकामयत बहुस्यामित्यादौ प्रधानमहदादिसर्गात् पूर्वमेव सोऽस्मदर्थ तया श्रूयते । तदात्मानमेवावैदहं ब्रह्मास्मीति श्रुतिः । अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् यत् सदसत् परं । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहमित्यादिश्रुतेश्च । शुद्धात्मनो हरेरस्मदर्थत्वमवतारयति । तस्यानिवृत्तिश्चान्ते स्थित्युक्तेः । अत्र जीवात्मनोऽप्यस्मदर्थत्वं विलीनोऽहमिति सुषुप्तौ सुखमऽमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिषमिति तत्त्वेनैव तस्य परामर्शात् । यत् तु तस्यां स्वप्रकाश आत्मा । किन्तु पश्चाज्जातेनान्तःकरणेन सम्बन्धात् तत्त्वेन सोऽनुभूयत इत्याह तन्मन्दम् । अस्वाप्समित्युत्तमपुरुष प्रयोगार्हस्य अस्मदर्थस्यैव तस्यां परामर्शात् न किञ्चिदवेदिषमित्यज्ञानाद्यंशे परामर्शोपपत्तेश्च । न ह्यज्ञानादिकं निराश्रयमन्याश्रयं वा परामृश्यते अपि तु अस्मदर्थाश्रयमेव । इतरथा योऽहं श्रान्तोऽस्मि सोऽहं सुप्त्वा सुखी स्यां इतीच्छया तस्यां प्रवृत्तिः योऽहं सुप्तः सोऽहं जागर्स्मीति प्रत्यभिज्ञा च न स्यात् । किञ्चास्वाप्सीन्न किञ्चिदवेदीदिति विमर्शश्च स्यात् । किञ्च तत्रास्मदर्थापरामर्शे । एतावन्तं कालं सुप्तोऽहं वा अन्यो वेति सन्देहादिः स्यान्न तु निश्चय इति । तम्मादुभयोरहमर्थत्वं सिद्धम् । तत्र ज्ञानस्यापि ज्ञातृत्वं द्वितीये तृतीये च व्यक्तीभावि । अव्यक्तोऽपीति प्रत्यगपि भक्तिग्राह्य इत्यर्थः । प्रकृतिरिति । तस्येश्वरस्येक्षणेन कटाक्षेणवाप्तं बलं महदादिभावेन परिणामे सामर्थ्यं यया सा इत्यर्थः । ईश्वरादयश्चत्वारोऽर्था नित्या इत्यत्र भाल्ववेयश्रुतिश्च अथह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इति । अथ यान्यनित्यानि प्राणः श्रद्धा भूतानि भौतिकानि इति । यानि ह वा उत्पत्तिमन्ति तान्यनित्यानि । यानि ह वा अनुत्पत्तिमन्ति तानि नित्यानि । न ह्येतानि कदा नोत्पद्यन्ते नो विलीयन्ते पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्येषा श्रुतिः । स विश्वकृदिति । विश्वकृतां द्रुहिणदीनामात्मनां जीवानां योनिरुपादानं सशक्तिकात् तस्मात् तेषामुत्पत्तेः । ज्ञः सर्ववित् । गुणी प्रशस्तगुणवृन्दकः । सर्ववित् यो निखिलकलाकुशलः । सदेवेत्यत्र कालस्यापि नित्यत्वं प्रलयेऽपि तस्य प्रतीतेः । भक्तियोगेनेति श्रीभागवते सूतोक्तिः । सम्यक् प्रणिहिते समाधिं लब्धे । तदपाश्रयां ततो दूरतोऽवस्थित्वा तमाश्रयन्तीम् । यया मायया । तत्कृतं मायारचितम् । द्रव्यमुपादानम् । कर्मादिकं निमित्तम् । सन्ति कार्यक्षमा भवन्तीत्यर्थः । अस्येति श्रीभागवतस्य । स्मर्यते गरुडे अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणां भारतार्थविनिर्णयः । गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ वेदार्थपरिवृंहितः । पुराणानां सामरूपः साक्षाद्भगवतोदितः । द्वादशस्कन्धयुक्तोऽयं शतविच्छेदसंयुतः । ग्रन्थेऽष्टादशसहस्रः श्रीमद्भागवतभिद इति । श्रोतृप्रवृत्तये सज्जेपतस्तावच्छास्त्रार्थं दर्शयति । तत्रेति तस्यां चतुर्लक्षण्याम् । तदाप्तिर्ब्रह्मलाभः । यत्र यस्यां धर्मे । सत्यादीनि अग्निहोत्रादीनि च ग्राह्याणि । श्रद्धालुस्तदुपदिष्टवेदान्तवाक्यार्थदृढ्विश्वासवान् । शान्त्यादिमानित्यादिपदात् यमोपरतितितिक्षासमाधयः । एतेनानुरक्तस्यापि ज्ञाने अधिकारः कर्म न पङ्ग्वादेरिवेति व्यञ्जिता । वाच्यं ब्रह्म वाचकं शास्त्रं तद्भावः सम्बन्ध इत्यर्थः । विषयः शास्त्रप्रतिपाद्यः । तत्साक्षात्कारस्तत्प्राप्तिः । संशय एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धनानार्थविमर्शः । प्रतिकूलोऽर्थः पूर्वपक्षः । प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः । सङ्गतिः पूर्वोत्तरयोरर्थाविरोधः । सा तावत् शास्त्रसङ्गतिरध्यायसङ्गतिः पादसङ्गतिश्चेति । तत्र निखिले शास्त्रे ब्रह्मैव सपरिकरं विचार्यमिति शास्त्रसङ्गतिः । अध्यायसङ्गतिस्तु तत्र प्रथमे लक्षणे सर्वेषां वेदानामित्यादिना दर्शितास्ति । पादसङ्गतयस्तु प्रतिपादं दर्शिताः सन्ति । पूर्वोत्तराधिकरणयोर्मिथोऽवान्तरसङ्गतयश्च षट् सम्भवन्ति । आक्षेपसङ्गतिः दृष्टान्तसङ्गतिः प्रतिदृष्टान्तसङ्गतिः प्रसङ्गसङ्गतिः उपोद्घातसङ्गतिः अपवादसङ्गतिश्चेति । पूर्वाधिकरणे सिद्धान्तयुक्तिमुत्तराधिकरणे पूर्वपक्षयुक्तिञ्चान्यत्राक्षेपादिकं योज्यम् । वक्ष्यमाणमर्थं मनसि निधाय तदर्थमर्थान्तरवर्णनमुपोद्घातः । तदुक्तं चिन्तां प्रकृतसिद्ध्यर्थामुपोद्घातं विदुर्बुधा इति । आश्रयाश्रयिभावादयोऽप्यत्र सङ्गतयो बोध्याः । एत यथास्थलं व्यञ्जयिष्यामः । विषयावगताविति । शास्त्राध्यायपादानामधिकरणानाञ्चार्थप्रतीतौ सत्यामित्यर्थः । विद्योतनात् स्फुरणात् । एकत्रिंशत्सूत्रस्यैकादशाधिकरणस्य प्रथमपादस्य व्याख्यानमारभते यो वै भूमेति । विपुलसुखरूपो हरिर्जिज्ञास्य इत्यर्थः । आत्मा वा इति । आत्मा परेशः अतति व्याप्नोतीत्यादिव्युत्पत्तेः । साङ्गं वेदमधीत्य तस्य फलवदर्थवबोधकत्वं वीक्ष्य तन्निर्णये स्वयं प्रवर्त्तत इति । श्रवणस्य प्राप्त्वादनुवादः । श्रवणप्रतिष्ठार्थर्त्वान्मननस्यापि सः । तस्मान्निदिध्यासनमेव विधीयत इति व्यचक्षते । तदिदं विभाव्यम् । धर्मज्ञस्य निश्चितकर्मतत्फलस्वरूपस्य । अपामेति । सोमरसपानेनामरत्वं वाक्यार्थः । अक्षयमिति । चातुर्मास्येन कर्मण य इष्टवान् तस्य सुकृतमक्षयमविनाशि भवतीत्यर्थः ॥ अथात इति । तदर्थस्य वेदार्थस्य । विमृष्टसत्त्वस्य विशुद्धचित्तस्येत्यर्थः । काम्यकर्मेति । काम्यकर्माणि पुत्त्रादिफलानि पुत्रेष्ट्यादीनि विहाय ब्रह्मज्ञानेच्छा युज्यत इत्यर्थः । अत्र इच्छाया इष्यमानप्रधानं तादृशं ज्ञानं विधित्सितम् । तच्छ वाक्यार्थज्ञानादन्यदेवोपासनाशब्दवाच्यं विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीतेति श्रवणात् । इहात्मानमेव लोकमुपासीत ओमित्येवात्मानं ध्यायत निदिध्यासितव्य इत्यादिवाक्यैकार्थात् विज्ञायेति वाक्यार्थज्ञानमुपकारित्वदनूद्य प्रज्ञां कुर्वीतेत्युपासनलक्षणं ज्ञानं विधीयते । नन्वधीतादिति । तत्तदवगतिः काम्यकर्मणं परिमितानित्यफलत्वप्रतीतिः परस्य हरेर्ज्ञानलभ्याक्षयानन्दत्वादिप्रतीतिश्चेत्यर्थः । तत्प्रहाणे काम्यकर्मपरित्यागे । तदुपासने ब्रह्मोपासने । ताविति संशयविपर्ययौ । अतिवर्त्य उल्लङ्ख्य निरस्येति यावत् । परमार्थे वास्तवे वस्तुनि असौ धीः स्थिरतामेतीत्यर्थः । पूर्वोक्तानर्थान् सप्रमाणान् कर्त्तुं प्रयतते । अयमर्थ इति । तमेतमिति । एतं परमात्मानं । वेदानुवचनेन ब्रह्मचारिणः दानयज्ञाभ्यां गृहिणः तपोऽनशनाभ्यां वनस्थयतयः । अनशनं भोजनसङ्कोचः । अत्र वेदानुवचनादीनि कर्माणि विविदिषूणामनुष्ठेयानि भवन्ति । तेषां ज्ञानाङ्गत्वं प्रतीयते । सत्यतपोजपादीनि चेति ज्ञानाङ्गानि भवन्तीति चशब्देनोक्तं । सत्येनेति सत्यभाषणेनेत्यर्थः । एष परमात्मा परमेश्वरः । जप्येनेति मनुवाक्यं । ब्राह्मणो जप्येन मन्त्रजप्येन संसिध्येत् कृतार्थो भवेत् । अन्यदग्निहोत्रादिकं । मैत्रः सूर्यसदृशः सूर्यदैवतो वेत्यन्ये । नारदादीनामिति भूमाधिकरणे विष्फुर्टीभावि । तद्विद्धीति । तत् परमात्मारूपं । तद्यथेति । कर्मचितो दुर्गादिः । पुण्यचितः स्वर्गादिः । सोपपत्तिकत्वात् वणवदिदं वाक्यं । परीक्ष्येति । कर्मचितान् कर्मनिष्पदितान् लोकान् परीक्षा अनित्यान् वीक्ष्य तेषु कर्मसु ब्राह्मणो वेदाभ्यासरतो निर्वेदं विरागमाद्वां प्राप्नुषात् । ननु परमात्मलोकोऽपि कर्मभिर्लभ्यः स्यादतस्तानि तदर्थमनुयेष्टानीति चेत् तत्राह नास्त्यकृत इति । अकृतो नित्यलोकः कृतेन कर्मण नास्ति न लभ्यते साधनसाध्ययोर्वैरूप्यादित्यर्थः । किन्तु ज्ञानेनैव लभ्यस्तयोः सारूप्यात् । एवमुक्तं मोक्षधर्मे मृगैर्गाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा । गजानाञ्च गजैरेवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यत इति । ज्ञानञ्च गुरूपसत्तिलभ्यमित्याह तद्विज्ञानार्थमिति । उपायनपाणिः सन् गुरुमुपसर्पेदित्याह समिदिति । समिदग्निहोत्रार्था अन्तःशुद्ध्यर्था वा बोध्या । गुरुं विशिनष्टि श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्टमिति । श्रोत्रियं वेदज्ञं । अन्यथा संशयं छेत्तुं न शक्नुयात् । ब्रह्मनिष्टं भगवदनुभाविनं । अन्यथा तदुपदिष्टो हरिः शिष्यहृदि न स्फुरेत् । परास्येति स्वाभाविक स्वरूपानुबन्धिनी । स्वरूपञ्च स्वभावश्च निसर्गश्चेतमरः । अग्न्युष्णतावदस्य नैसर्गिकी शक्तिरस्ति । कीदृशीत्याह ज्ञानेति । सम्वित्सन्धिनीह्लादिनीरूपा क्रमात् सा बोध्या । श्रूयत इति सप्रमाणता दर्शिता । सर्वस्येत्यादि । शरण्यसौहार्दभक्तिवश्यतादयः सेव्यत्वहेतवो धर्माः प्रोक्ताः । अनीडाख्यं विभुमपीत्यर्थः । तमिति । तं कृष्णं पीठस्थं सिंहासने विराजमानं । तथाचेति । साङ्गं शिक्षादिषडङ्गसहितं । सशिरष्कं सोपनिषदम् । नित्यानित्येति । जगद्ब्रह्मणोरनित्यत्वनित्यत्वाभ्यां भेदं विज्ञायानित्ये जगति वितृष्णः सन् नित्यस्य ब्रह्मणो विशेषावगतये चतुरध्यायां निविष्टः स्यदित्यर्थः । विशेषाश्च रूपगुणाभिधानधामपरिकरादयो बोध्याः । अथात इत्यत्र तत्त्ववित्सत्प्रसङ्गानन्तर्यमथशब्दार्थो भाषितः । केचित् कर्मानन्तर्यमेव तदर्थं भाषन्ते । तन्निराकर्त्तुमाह न चाद् कर्मेति । तद्वतां कर्मसम्पत्तिमतां । तच्छून्यानां कर्मसम्पत्तिरहितानां । ननु यत्र कर्मसम्पत्तिविरहिणां सत्सङ्गादिमतां विद्यादयो वर्णते तत्रापि प्राग्‌भवे कर्मसम्पत्तिरूह्या । तस्याश्चित्तशोधकतया प्रमाणप्रतिपन्नत्वात् । न कर्मणेत्यादिश्रुतिस्तु कर्मणां साक्षान्मुक्तिहेतुत्वः निराकरोति । अतश्च कर्मानन्तर्यं नियतमिति चेन्मैवं । यत्र हरिभक्तिरेव चित्तशोधिका मुक्तिजनिका वोपदिश्यते तत्त्र कर्मानन्तर्यनियमो व्यभिचारीति । तथाहि स्मरन्ति । पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतामित्यादि । न च भक्तिरपि कर्मैवेति वाच्यां योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयो विवित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कर्हिचिदित्यादिन्मरणात् । केचिन्नित्यानित्यवस्तुविवेकाद्यानन्तर्यं तदर्थः भाषन्ते । तन्निरासायाह न च नित्येति । चतुष्टयेति । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रफलभोगविरागः शमदमादिषट्सम्पत् मुमुक्षुत्वञ्चेति । तस्याः साधनचतुष्टयः सम्पत्तेस्तत्त्वज्ञसत्प्रसङ्गात् पूर्वं दुर्लभत्वादित्यर्थः । सत्प्रसङ्गेति । सत्प्रसङ्गेन शिक्षायां सत्यां ततः परस्मिन् काले सा सम्पत्तिर्भवितुं युक्तेत्यर्थः । शिक्षा विद्याग्रहणं विद्या च शाब्दी । तदवाप्तेति । सत्प्रसङ्गलब्धविद्या इत्यर्थः । देशिक आचार्यः । ब्रह्मविद्ययैवेति कर्मैव ज्ञानकर्मणी वा मुक्तिहेतुरिति निरस्तं । आत्मानुसन्धिप्रधानत्वादेतच्चोपरि विस्फुर्टीभावि । ईश्वरस्य बादरायणस्य । कृष्णेति श्रीवैष्णवे पराशरवाक्यं । को ह्यन्यो पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेदिति वाक्यशेषः । तथापीति । तस्मादथशब्दात् । तत् मङ्गलं । तादृशस्य निष्कामकर्मादिविशुद्धस्य पुंसः । तदनन्तरं सत्सङ्गोत्तरं । अङ्कौ वृत्तिपरौ यौ तौ भाष्ये भाष्यकृता धृतौ । तावेव सूक्ष्म लिखितौ द्वयोः क्रमजिघृक्षया । पूर्वाधिकरणे तादृशस्य पुंसो ब्रह्मज्ञानेच्छा युक्तेत्युक्तं । ब्रह्मसुखन्तु परेश इति भूमात्मब्रह्मशब्दैर्विमृष्टं । ते च शब्दा जीवपक्षे सङ्गच्छेरन्नित्येवंविधाक्षेपसङ्गत्या पराधिकरणं प्रवर्त्तते

ननु पूर्वत्रेति । यो वै भूमेत्यत्र भूमशब्देन आत्मा वा इत्यत्र आत्मशब्देन जीवमभ्यूपेत्य सूत्रकारेण ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र ब्रह्मशब्देनापि तं जीवमेवाह भूमादिवाक्यात् प्राक् प्राणप्रक्रियादिसंसूचनया तत्र तत्र जीवस्यैव बोध्यत्वादित्यर्थः । अथ ब्रह्मशब्दस्य जीवे रूढत्वादपि तथेत्याह बृहदिति । जातिर्ब्राह्मणजातिः । शब्दराशिर्वेदः । रूढिर्योगमपहरतीतिन्यायात् बृहत्वगुणयोगेन भगवत्परता न वाच्येत्याशयः । यतो वा इति । यतः प्रकृतिजीवशक्तिकाद्ब्रह्मणो हेतोः । भूतानि प्राणिनः । जातानि तानि येन ब्रह्मणा स्थितिं विदन्ति । प्रयन्ति प्रलयाभिमुखानि तानि यत् प्रविशन्तीत्यर्थः । विज्ञानमिति । शरीरे विद्यमानं विज्ञानं जीवरूपं ब्रह्म चेद्वेद प्रकृतितो विविच्य जानाति तर्हि पाप्ननो हित्वा । निरवद्यः सन् सर्वान् कामान् अश्नुते प्राप्नोति कृतकृत्या भवतीत्यर्थः । ब्रह्मणो लक्षणमिति । असाधारणधर्मवचनमितरभेदार्नुमापकं वा लक्षणं । न च जगज्जन्मदिकर्तृत्वमेतत् जीवे सम्भवति तस्य तत्रासामर्थ्यादिति निरूपयिष्यति इतरव्यपदेशादिभ्यादिना अतएव जीवाद्भेदश्चानुमीयते । सूत्रे यत इति हेतौ पञ्चमी । जन्मदिषु साधारण्यात् भूमादिशब्दान् ब्रह्मणि हरौ व्युत्पादयति भूमात्मेत्यादिना । तत्रैव भगवत्येव ब्रह्मशब्दो मुख्यो वाचकः । ततोऽन्यत्र भगवतोऽन्यस्मिन् जीवे । राजादिवदिति । राजसेवकोऽपि राजा चोच्यते तद्गुणांशयोगात् । स एव भगवानेव । विप्लुष्यमानैर्दह्यमानैः । निश्रेयसाय मोक्षाय । न चात्रेति । अत्र भगवच्छब्दवाच्ये ब्रह्मणि । वस्तुत इति । बृहद्गुणयोगेन ब्रह्मत्वं श्रुत्या वर्णितं यद्यपि रूढिर्योगात् बलवती तथापि श्रुत्युक्तस्य योगार्थस्य जीवे असम्भवात् न साद्रियते । ज्ञानञ्चेति । परोक्षं शब्दः । अपरोक्षन्तु भक्त्युपासनशब्दव्यपदेश्योऽनुभवः । तत्र प्रमाणं विज्ञायेति । विज्ञाय वेदाद्विदित्वा प्रज्ञामुपासनां कुर्वीतेत्यर्थः । तत्र परमेवेति । परं विज्ञानं । पूर्वं ज्ञानं । तत्र विज्ञाने । इहोपयोगीति । इह ब्रह्मज्ञाने । एवं वक्ष्यते सूत्रकृता अन्यार्थश्च परामर्श इति । इह ब्रह्मण इति । इह जन्मादिसूत्रे । ननु व्यवहारिको भेदः परैरप्यङ्गीकृतः पारमार्थिकत्त्वभेदो भावीति चेत् तत्राह नेतरोऽनुपपत्तेरित्यादि । एषां पञ्चानामर्थास्तु भाष्ये द्रष्टव्याः

उपक्रमेति बृहत्संहितावाक्यं । उपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यमिति षडेव लिङ्गानि । अभ्यासोऽविशेषपुनश्रुतिः । अर्थवादः प्रशंसा । उपपत्तिर्भेदे युक्तिः सा च भुञ्जनस्यापि मालिन्यमभुञ्जानस्यापि दीप्तिरित्येवंरूपाः । नन्वर्थवादस्य स्वार्थे प्रमाण्यं नेति चेन्न । त्रिधा ह्यर्थवादः । विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते भूतार्थवादस्तद्भानादर्थवादस्त्रिधा मतः इत्युक्तेः । आदित्यो यूपो यजमानः स्रस्तर इति गुणवादः । अग्निर्हिमस्य भेषजं इत्यनुवादः । इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छदिति भूतार्थवादः । एष्वन्त्ययोः स्वार्थे तात्पर्यमिव । प्रकृते तदन्तीति न कापि क्षतिः । एवमन्यत्रापीति श्वेताश्वतरोपनिषदादौ इत्यर्थः । किम्त्विति । लोकप्रसिद्धं शास्त्रे नानुद्यते अद्भ्यो वा एष प्रातरुदेत्यपः । सायं प्रविशतीति वदतो न तत्र शास्त्राभिप्राय इति भावः । पृथगिति । आत्मानं स्वं प्रेरितारं ईश्वरं च पृथक् भिन्नं मत्वा जुष्टन् भजन् जनस्ततस्तदनन्तरं तेन ईश्वरेण हेतुना अमृतत्वं मोक्षमेति । ततस्तत्सम्बन्धेन व्याप्त इति केचित् । आदिपदात् जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमिति गृह्यते । तत्र द्वैते । विरुद्धेति । अणुत्व-विभुत्व-नियम्यत्व-नियामकत्वादयो मिथो विरुद्धा ये धर्मास्तैरवच्छिन्नौ विशिष्टौ प्रतियोगिनौ जीवेशौ यस्य स विरुद्धधर्मावच्छिन्नप्रतियोगी जीवेशयोर्भेदस्तत्तया शास्त्र एव स ज्ञायते न तु लोके लोके अज्ञातत्वं भेदस्यास्ति । न चाद्वैतमीदृशं भवतीत्याह अद्वैतस्त्विति । न खलु केवलाद्वैतिनो मोक्षे किञ्चित् फलमात्मनि स्वीकुर्वन्ति तत्स्वीकारे तस्य वैशिष्ट्यापत्तेः ततश्च कैवल्यक्षतिः । न च उपनिषन्मात्रगम्यत्वादद्वैतमज्ञतमिति शक्यं वक्तुं ब्रह्मात्मकस्य तद्गम्यत्वेऽवाच्यत्वप्रतिज्ञाभङ्गात् । लक्षणाविषयत्वन्तु न स्यात् सर्वशब्दावाच्ये तस्यायोगात् तस्मात् खपुष्पदिवदसत्त्वादेवाज्ञातं तत् पर्यवस्यतीति भावः । नन्वद्वयं बोधयन्तीति श्रुतिः प्रतीयते तस्याः का गतिरिति चेत् तत्राह यानि चेति । तत्राहुः । न द्वैतं वेदान्तार्थः संख्यादिशास्त्रैर्द्वैतिभिर्जीवब्रह्मस्वरूपैक्यरूपतया तदर्थस्याक्षेपादिति । मन्दमेतत् आपातविभ्राजितेन श्रुत्यर्थेन तेषां तथाक्षेपात् । न चैवं शास्त्रान्तरत्वासिद्धिर्व्यावर्तकविशेषसत्त्वात् अन्यथा अभेदवादिनां तेषां आक्षिप्तुर्न तत्तासिद्धिः । न चाद्वैतमेव तदर्थोऽस्तु सूत्रैरसकृन्निराकरणादिति । पूर्वसूत्रे विषयवाक्ये जगज्जन्मदिहेतुभूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं ज्ञातुं ध्यातुं चेषणीयमिति श्रुतं । क्षित्यङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवदित्यनुमानेनापि तद्बोधसिद्धौ किं श्रुत्येत्याक्षेपसङ्गत्यारभ्यते । वेदान्तेषु मुमुक्षुप्रवृत्त्यनुपपत्तिः पूर्वपक्षे । फलं सिद्धान्ते तेषां प्रवृत्तिरिति । सच्चिदिति । अक्लिष्टमश्रमं यथ स्यात् तथा । बहु स्यामिति सङ्कल्पमात्रेण करोति जगदित्यक्लिष्टकारी अथवा भक्तानक्लिष्टान् करोतीति तथाभूतायेत्यर्थः । अत्र सर्वथा सेव्यत्वमुक्तं । तन्त्विति । उपनिषदा प्रतिपाद्यते औपनिषदः शैषिकाण् प्रत्ययः । शास्त्रेति । नानुमेयं ब्रह्म । कुतः शास्त्रेति वेदवेद्यत्वावगमात् नावेदविन्मनुते तं बृहन्तमिति स्फुटं मानान्तरप्रतिषेधाच्च । शास्त्रेत्यादिषु हेत्वादिप्रतीकेन हेतुत्वादि बोधयन् भाष्यकृत् समासब्व्याख्यातृत्वं स्वस्य व्यञ्जयति । एकाक्षरकृतं गौरवं त्वन्तु नोऽपनयसि ननु स्ब्वफक्विकासु बह्वीषु बह्वक्षरकृतं गौरवमस्ति तत् कथं नापनीतमिति चेत् न स्वतन्त्रेच्छूत्वात् । समाख्येति । समाख्या यौगिकः शब्दः । स्वानुसारी श्रुत्यनुकूलः । पूर्वेति कौर्मे वनपर्वणि च । शुष्कतर्कं परित्यज्य आश्रयस्व श्रुतिस्मृतीत्युक्तं । अत्रानुमानं तर्कश्च निरस्यते । अनुमाननिरासे तद्धर्मभूतव्याप्तिशङ्कानिवर्त्तकस्तर्कोऽपि निरस्यते । तर्कनाशे । तर्कनिश्चितव्याप्तिधर्मकमनुमानञ्च निरस्यत इति बोध्यमेवं परत्र च । इत्थञ्चेति । स्वात्मकानि हर्यभिन्नानि यानि धर्माधिष्ठानानि गुणधामानि तच्छालित्वं तद्वैशिष्ट्यमित्यर्थः । अथ केवलकर्मजडानां मतमनुवदति तत्राहेत्यादिना । प्रयोगयोग्यः उपदेशार्हः । तच्चेति । तच्च प्रयोजनं ज्योतिष्टोमादिप्रवृत्तिसाध्यस्वर्गादीष्टप्राप्तिरूपं सुरापानादिनिवृत्तिसाध्यानिष्टपरिहाररूपं चेत्यर्थः । अनिष्टं प्रत्यवायः । ब्रह्मेति । परिनिष्पन्नं सिद्धं वस्तु न तु कर्मवत् साध्यमित्यर्थः । तच्छून्यत्वादिति । प्रयोजनशून्यत्वात् प्रयोगार्हत्वं नेत्यर्थः । यदीति । कश्चिद्विद्वान् यदि तं वेदान्तवाक्यगणं प्रयोक्तुमिछुर्भवेत् तर्हि ज्योतिष्टोमादिविधिवाक्यैकवाक्यतया तं तद्वाक्यगणं प्रयुञ्जानः सन् तस्यापि तद्गणस्य तद्वत्त्वं ब्रूयादित्यर्थः । तथा तस्य तद्वत्त्वं स्वयं दर्शयति तस्मात् क्रत्विति । यज्ञाङ्गभूता या देवता विष्ण्वादयो ये च यज्ञकर्तारो यजमाना स्तत्प्रतिपादनेन तद्वाक्यगणः प्रयोजनवान् सन् प्रयोगयोग्यो भवतीत्यर्थः । विधिवाक्यानां यत् फलवत्त्वं तदेव वेदान्तवाक्यानामिति निष्कर्षः । स्वाभ्युपगमे जैमिनिसन्मतिं दर्शयति आह चैवमिति । आम्नायस्येति पूर्वपक्षसूत्रं । तस्यार्थः । आम्नायस्य वेदस्य क्रियार्थात्वात् कर्मपरात्वात् । अतदर्थानां क्रियापरतारहितानां सोऽरोदीदित्यादिवाक्यानां । आनर्थक्यं धर्मप्रमितिरूपार्थप्रतिपादकत्वविरह इत्यर्थ इति । सिद्धान्तमाह । तद्भूतेति । तस्यार्थः क्रियार्थेन वाक्येन तद्भूतानामक्रियार्थानां समाम्नायः समुच्चारणं सम्बन्ध इति यावत् । कुतः अर्थस्येति । पदार्थस्य वाक्यार्थहेतुत्वादित्यर्थः । तदेतन्मतं निरस्यति मैवमित्यादिना । तस्य तद्वाक्यगणस्य । तदिति । तत्सत्त्वप्रत्ययात् तादृशब्रह्मास्तित्वावगमात् स पुरुषार्थः प्रकाशत इति न तस्य फलशून्यत्वमित्यर्थः । परिनिष्पन्नवस्तुपरेष्वपि वाक्येषु फलवत्त्वं दृष्टमित्याह पुत्रस्ते इत्यादि । किञ्चेति । तस्य तद्वाक्यगस्य । तद्वत्त्वं फलवत्त्वं स्फुटं परिदृश्यते । सत्यमिति । आदिपदात् रसो वै स इत्यादिग्रहः । ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनं ब्रह्मज्ञानानन्दित्वं विस्फुटं प्रतीयत इत्यर्थः । परकृतां सङ्गतिं भङ्क्तुमुद्यते नचोक्तेति । तस्य तद्वाक्यगणस्य । प्रकरणभेदादिति । अन्यत् कर्मप्रकरणं अन्यत्तु ज्ञानप्रकरणमित्यर्थः । प्रकरणैक्ये तु तथात्वं सम्भवेत् । प्रत्युतेति । वेदान्ते कर्म तत्फलञ्च विनिन्द्यते । तद्यखेह कर्मचित इत्यादिवाक्याच्च तद्वाक्यैकवाक्यता दूरोत्सारिता । श्रुतेति । श्रुतं ब्रह्मपरत्वं हीयते । अश्रुतं कर्मपरत्वं कल्प्येत । तथाच शब्दस्वारस्यभङ्गादयो दोषाः प्रसज्जेरन्नित्यर्थः । न चेति । यत्प्रमाणं यद्विषयकं तत्तद्विषयमवबोधयति नान्यत् । अन्यथा निखिलप्रमाणमर्यादाविपर्ययः स्यदिति भावः । न चाम्नायेति । तस्य तद्वाक्यगणस्य । तस्य ब्रह्मेति । जैमिनेर्ब्रह्मनिष्ठत्वं तद्गुरुणा बादरायणेन जिज्ञास्यते स्वशास्त्रे तथा मन्मतोपन्यासात् । तद्भूतानामिति जैमिनिसूत्रार्थमाह तस्मादिति । केषाञ्चित् सोऽरोदीदित्यादिवाक्यानां न तु उपनिषदामपीत्यर्थः । स्वार्थान् त्यक्त्वेति । विधिवाक्यैकवाक्यत्वेऽपि स्वार्थपरता न हीयते । तेन जैमिनिना । अन्यथौत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध इति तदुक्तिविरोधः स्यादिति भावः । तत् शास्त्रं

अथ पूर्वार्थेति । पूर्वं हरेर्वेदान्तवेद्यत्वमभिहितं इदानीं निखिलवेदवेद्यत्वमभिधीयते । तेन प्राप्ते उक्तोऽर्थो दृढो भवतीत्यर्थः । तत्रापि पूर्वोक्तैवाक्षेपसङ्गतिः भगवतो वेदवेद्यद्वमाक्षिप्य समाधानात् । फलन्तु प्राग्वन्निभाल्यं । योऽसाविति । यो गोपालः । यत्पदमिति यद्ब्रह्मस्वरूपं । आमनन्ति अभ्यसन्ति । ते चेति । ते वेदा प्रमाणत्वात् स्वविषयं कर्मैव । बोधयेयुर्नेश्वरं । ये च केचन शब्दास्तत्र जीवेशपरा इव दृश्यन्ते ते विकलयज्ञाङ्ग भूत कर्तृदेवतासमर्पणेन तत्रैव पर्यवस्यन्तीति इत्यवोचामः एवं प्राप्ते ।— तत्त्वेति । स एवेति । स विष्णुरेव वेदवेद्य इत्यर्थः । वेदैश्चेति श्रीगीतासु । वेदान्तकृद्वेदार्थनिश्चायकः । उभयोरपि दृष्टान्त इत्यादावन्तशब्दस्य निश्चयार्थत्वप्रत्ययात् । किमिति श्रीभागवते । कर्मकाण्डे विधिवाकैः किं विधत्ते । देवताकाण्डे मन्त्रवाक्यैः किमाचष्टे प्रकाशयति । ज्ञानकाण्डे प्रतिषेधाय किमनूद्य विकल्पयेत् । अस्या वेदवाण्याः । अस्या हृदयं स्वयमाह मामिति । मां यज्ञरूपं विधत्ते । तत्तद्देवतारूपं मामभिधत्ते प्रकाशयति । यश्च प्रधानमहदादिप्रपञ्चजातं सर्गे विकल्प्य पृथङ्निरूप्य पुनः प्रतिसर्गे मद्रूपतामापाद्य पृथग्भावस्तस्यापोह्यते । तत्सर्वमहमेव । शक्तिमतो मम एतद्रूपत्वादिति । तेषां वेदानां । तेद्ष्विति । वेदेषूत्पन्नप्रीतेर्वेदार्थान् विचारयतो जनस्येत्यर्थः । ननु कर्मणां कारिरीप्रभृतीनांवृष्ट्यादि फलानि श्रूयन्ते ज्ञानाङ्गचित्तशुद्धिफलकत्वं कथं श्रद्दधीमहीति चेत् तत्राह कामितस्यैवेति । स्वर्गकामो यजेत इत्यादौ कामित एव स्वर्गादिः फलत्वेन । प्रतीतो नत्वकामित इत्यर्थः । असौ वृष्टादिरित्यर्थः । अपरां सङ्गतिं दर्शयति ब्रह्माङ्गेति । चिदचिच्छक्त्युपेतं खलु ब्रह्म । तच्छक्तिभूता इन्द्रादयो देवतास्तदङ्गबुद्ध्या इज्यन्ते । ब्रह्मार्चनमेव तद्यजनं । तेन चित्तं शुद्ध्यति न तु फलान्तरं तत्स्पृहाविरहादित्यर्थः । तर्हि फलश्रवणं कथं सङ्गतं तत्राहान्यत् प्राग्वदिति । रुच्युत्पादनार्थं तदिति । ब्रह्मणे वेद्यत्वमुक्तं । तच्च यतो वाचोनिवर्त्तस्तु इतिश्रुतेर्नभिधया शब्दवृत्त्या भवितुं युक्तं किन्तु लक्षणयैव तया । इति आक्षेपसङ्गत्यारभ्यते

अथोक्तेत्यादि । यत इति । वाचो वेदलक्षणा गिरः अप्राप्य विषयमकृत्वा यतो ब्रह्मणः सकाशान्निवर्त्तन्ते । मनसा सहेति । मनोऽपि यतो निवर्त्तते । इत्यर्थः । यद्वाचेति । यद्ब्रह्म वाचानभ्यूदितं येन वागभ्युद्यते प्रकाश्यते तद्ब्रह्मेति । शाखाचन्द्रन्यायेन कथञ्चिद्भागलक्षणया लक्ष्यमिति पूर्वपक्षवाक्यार्थः । सिद्धान्ते तु यतो निवर्त्तन्ते अप्राप्य स्वरूपगुणपारमलब्ध्वेत्यर्थः । एवं यद्वाचेतत्रापि वाक्यार्थः । नेदमिति । यदिदं मनःप्रभृतिप्रतीकरूपं एतच्च कार्त्स्न्यागोचरत्वमग्रे स्फुर्टीकरिष्यते । अन्यथेति । शब्दप्रकाश्यताभ्युपगमे सतीत्यर्थः । यतोऽप्राप्येति श्रीभागवते मैत्रेयवाक्यं । अर्थः प्राग्वत् । अत्र भगवतस्तथात्वमुक्तं न तु निर्गुणस्य । तेन श्रुतावप्येवमेवार्थः ॥ ईक्षतेरिति । भावे तिप् प्रत्ययस्त्वार्षः । ईक्षतेरिति धातुवाचकेक्षतिशब्दो लक्षणया धात्वर्थेक्षणपरः ईक्षितृत्वश्रवणादित्यन्ये । अन्यथा यत इति । देवदत्तः काश्या निवृत्त इत्युक्ते काशीं स्पृष्ट्वैवनिवृत्त इत्यधिगम्यते । एवं यतो वाचो निवर्त्तन्त इत्युक्ते कथञ्चिद्गोचरं कृत्वैव निवर्त्तन्त इत्यधिगम्यते । एवं अप्राप्येत्यत्र प्रकर्षेण न कथञ्चिल्लब्ध्वेत्येर्थः प्रतीयते । अनभ्युदितं अभितो नोदितं कियदुदितमेवेत्यर्थः । तस्मात् तत्र कार्त्स्न्येनागोचरत्वमेव साधु व्याख्यातं । कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश इति स्मृतेश्च । तस्येति वेदस्य । उपरीति तद्धर्माद्यधिकरणेषु इत्येव ध्येयं स्यदेतदिति । यदि वक्ष्यमाणं मद्वाक्यं नोपपद्येत तर्हि त्वया यदुक्तं तत् स्यात् सिध्येदित्यर्थः । वक्ष्यमाणमाह वाच्यत्वेनेत्यादि । असौ पुरुषः । मिषत् प्रकाशमानं । प्राक् जन्मदिसूत्रभाष्ये । वदन्तीति श्रीभागवते । अद्वयमेकं । शुद्ध इति श्रीवैष्णवे । शब्दितुं शब्दगोचरतां नेतुम् । तन्निष्टस्येति । चतुर्षु सूत्रेषु । असद्वा इति । इदं जगत् अग्रे सृष्टेः प्राक् असत् सूक्ष्मं ब्रह्मैवासीत्तस्मिन् विलीनमासीदित्यर्थः । ततोऽसतः सूक्ष्मात् ब्रह्मणः सत् स्थूलं जगदजायत । तद्ब्रह्मैव स्वयमात्मानमकुरुत सूक्ष्मं चिच्छक्त्युपेतं स्वयं स्थूलं चिदचिच्छक्त्युपेतं सज्जगद्रूपमरचयत । चिति शक्तौ धर्मभूतं ज्ञानं विकाशः स्थौल्यं । अचिति तु महदाद्यवस्थेति बोध्यं । यदा ह्येवेति । एष प्रमाता जीवः । एतस्मिन् परमात्मनि । अदृश्ये दृश्यभिन्ने द्रष्टरि । अनात्म्ये आत्म्यं स्वर्गादिभोग्यं वस्तु तद्भिन्ने भोक्तरि । अनिरुक्ते गुणानन्त्यात् कृत्स्ननिर्वचनागोचरे । अनिलयने निलयनं प्रकाशस्तद्रहिते स्वयं प्रकाशमाने । प्रतिष्ठां स्थितिं ऐकान्तिकीं भक्तिमित्यर्थः । अभयं तद्धेतृत्वात् । अभयं गतो भवति विमुच्यत इत्यर्थः । उदरमल्पं । अन्तरं विच्छेदम् कपटलक्षणं । परिनिष्ठितस्य ऐकान्तिकभक्तस्य । न स गौण इति । स औपनिषदसमाख्यया वेदे दृष्टः पुरुषो गौणः न सत्वोपाधिको नेत्यर्थः । हरिर्हीति श्रीभागवते । प्रकृतेरुपाधितः परस्तद्धर्मैसंस्पृष्टः । अतएव निर्गुणः । तत्र हेतुः साक्षादेव पुरुष ईश्वरः । न तु प्रतिबिम्बवद्व्यवधानेनेत्यर्थः । अतएव सर्वेषां शिवादीनां दृक् ज्ञानं यस्मात् तादृशः सन्नुपद्रष्टा तदादिसाक्षी भवति । भजन्निर्गुणो गुणातीतफलभाग्जनो भवेदिति हेयत्वेति । कीर्त्त्यते हरिर्हीत्यादौ । तद्भिन्नस्य हरीतरस्य संसारिजीवस्य हेयत्वन्तु कथ्यत इत्यर्थः । अन्या हरीतरविषय वाचः रासादिष्विति । आदिना महिषीविवाहादिग्रहणं । ऐवम्विध्यं पूर्वोक्तश्रुत्यर्थरूपत्वम् । स देव इति पद्मे ॥९৷৷ सगुणविषयकं वाक्यं दृष्ट्वा केचिद्भ्रमन्ति तन्मतं निराकरोति । यत्त्वित्यादिना । पूर्वत्र सगुणे ब्रह्मणि परत्र तु निर्गुणे ॥ गतिरित्यादि सुगमं एको देव इति । मत्स्यकुर्माद्यात्मना भेदं निरस्याह एक इति । देवो विविधाश्चर्यक्रीडः । सर्वभूतेषु गूढः सर्वप्राणिहृद्वर्त्ती । तत्तधृद्वर्तित्वेन परिच्छेदो नेत्याह सर्वव्यापीति । आकाशवत्ताटस्थ्यं वारयति सर्वबूतास्तरेति निखिलान्तर्यामीत्यर्थः । सर्वेभ्यः कर्मफलदाता चेत्याह धर्माध्यक्ष इति । दयालुत्वमाह सर्वभूताधिवास इति सर्वाश्रय इत्यर्थः । सर्वान्तर्वर्त्यपि तत्कृतकर्मास्पृष्ट इत्याह साक्षीति । साक्षित्वे हेतुः चेता इति चित्स्वभाव इत्यर्थः अथवा चेताश्चेतयिता प्राणिनां ज्ञानप्रद इत्यर्थः । केवलः शुद्धः । शुद्धत्वं कुत इत्याह निर्गुण इति मायागन्धास्पृष्ट इत्यर्थः । सर्वशब्देति । सर्वैः शब्दैर्यदवाच्यम् तत्र लक्षणा न युज्यत इत्यर्थः । तथाहि ब्रह्म किञ्चिच्छब्दावाच्यं सर्वशब्दावाच्यं वा ? आद्ये शब्दवाच्यत्वमायाति केनचिच्छब्देनावाच्यत्वेऽपि केनचिद्वाच्यं तदित्यर्थात् । अनेन तु लक्षणापि न सम्भवेत् । यं किल सर्वशब्दावाच्यं न तत्र लक्षणा शक्या वक्तुं दृष्टान्तविरहात् । सोऽयं देवदत्त इत्यत्राजऽस्वार्थया तत्काले तत्कालरूपो भागो विहीयते । पिण्डमात्ररूपो भागस्तु न हीयते । स च भागो वाच्य एव पिण्डमात्रशब्देन दृष्ट इति । नास्ति सर्वशब्ब्दावाच्यस्य लक्षणायां दृष्टान्त इति । अद्वितीयं चिन्मात्रं ब्रह्म केनापि शब्देन वाच्यं न भवति किन्तु लक्ष्यमेव तदिति भवतामभ्युपगमः । निर्गुणत्वादेरपीति । अदृश्यत्वादिगुणकधर्मोक्तेरिति सूत्रे यथाऽदृश्यत्वादीन् गुणान् भगवान् व्यासः प्रवृत्तिनिमित्तानि मन्यते तथा निर्गुणत्वादयो धर्माः प्रवृत्तिनिमित्तानि भवेषुरित्यर्थः । अनामेति । अप्रसिद्धेस्तु गुणानामनामासौ प्रकीर्तित इत्यादि स्मृतेः । यतो वाचो निवर्त्तन्त इत्यादावशब्दं ब्रह्मेति यत् प्रतीयते तत् खलु अनन्तस्य तस्य कार्त्स्न्यनागोचरत्वादित्यवोचामः । यस्तु तेषामिति । तेषामनामादिशब्दानां । तेऽपीति । तेऽनामादिशब्दाः । तस्य ब्रह्मण इति शेषः । अन्त्ये तैस्तस्य बोधो न स्यादितिपक्षे तदारम्भवैफल्यं अनामादिशब्दवैर्यथ्यमित्यर्थः । एतोमेकादशसूत्रीं सभाष्यां पञ्चन्यायीं ये पठेयुः ससूक्ष्माम् । तत्त्वज्ञानं सुलभं किं न तेषां शेषग्रन्थोऽयमतिविस्तारकारी

प्रतिज्ञातं समन्वयं विस्तारेण प्रतिपादयितुं मङ्गलमाचरति । शब्दा इति । षत्र श्रीगोविन्दे ब्रह्मण्यानन्दमयादयः शब्दा वाचकताः यान्ति ते यस्य वाचका भवन्तीत्यर्थः । तं वयं श्रद्दधीमहि दृढविश्वासेनानन्दमयं तं भजेम इत्यर्थः । शुद्धं मायातत्कार्यगन्धापृष्टं । स्फुटमन्यत् । यस्येति । वाच्यत्वं वेदाभिहितत्वं अभिधया वृत्त्या कथितत्वं समर्थितं श्रुत्या स्मृत्या साधितमीक्षत्यधिकरणे । प्रायेणेति । अन्यत्र जीवप्रधानदौ । तैत्तिरीयक इति । पूर्वं ब्रह्मणः सर्ववेदवेद्यत्वं प्रतिपादितं तन्न संभवेत् । आनन्दमयादिशब्दानां जीवादिषु प्रसिद्धेरित्याक्षिप्य समाधानादाक्षेपसङ्गतिः । तत्र हि ब्रह्मविदाप्नोतीत्युपक्रम्यान्नमयादयः पञ्च पुरुषाः पठ्यन्ते । तत्त्रान्नमयो यथा । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तष्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयं उत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः काश्च पृथिवीं श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्त्यथान्नं तदपि यास्त्यजन्त्यत इति । अस्यार्थः । वै प्रसिद्धौ निश्चये वा । एष मृज्जलादिपिण्डलक्षणः पुरुषोऽन्नरसमयः । अन्नरसो नामात्रान्नरसविकारः तेन त्वगादिरूपः सर्वोऽपि तद्विकारो लभ्यते । तन्मयत्वं जलादिविकारश्लेष्माद्यपेक्षया तस्याधिक्यात् तत्प्रचुर्य एव मयड्प्रत्ययात् विकारे तदयोगात् । द्व्यचश्छन्दसीति सूत्रेण विकारावयवयोर्द्व्यच एव मयट् छन्दसि स्यात् । मयतयोरित्यादिना बहुस्वरात्तयोस्तस्य विधानं लोके एव । पक्षिरूपकेणानुवर्णयति तस्येदमिति । इदं प्रसिद्धं शिर एव शिरः । नूनमुत्तरोत्तरत्रैव रूपकमयं । एवं पक्षादिष्वपि व्याख्येयम् । पक्षो बाहुः । उत्तरे वामः । अयं मध्यमो देहभागः । आत्मा अङ्गानां मध्यस्त्वेषामात्मेति श्रवणात् । इदमिति नाभेरधोऽङ्गम् । तत् पुच्छमिव पुच्छं अधोलम्बनसामान्यात् । तदेव प्रतिष्ठाश्रयः प्रकर्षेण तिष्ठत्यस्यामिति व्युत्पत्तेः । तदेवमरुन्धतीदर्शनन्यायेनान्तरतमत्वज्ञानार्थं लोकप्रसिद्धमात्मानमनूद्य तस्यान्तरतमं आत्मानं शास्त्र प्रसिद्धसाधनादिक्रमेण प्रवेशयन् प्राणमयादीनप्याह । तत्र मनसो धारणार्थं तदाधारः प्राणो धार्य इति प्रथमः प्राणमयमाह । एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयस्तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणपक्षः । अपान उत्तरपक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुस्तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इत्यादि । तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येति । अस्यार्थः । अन्नवसमयात् प्राणमयोऽन्तरस्तदपगमेऽन्नरसमयस्य मृतेः । एषोऽन्नरसमयस्तेन प्राणमयेन पूर्णः वायुनेव दृतिः । स च प्राणमयः पुरुषविधः पुरुषाकारः । कथं तस्य पूर्वस्यान्नरसमयस्य पुरुषविधतामनुलक्ष्यीकृत्य विशेषं बोधयितुं अयं प्राणमयोऽपि रूपककल्पितैः शिरःपक्षाद्यैः पुरुषाकार एव निरूप्यत इति । तदेव रूपकं दर्शयति । तस्य प्राणमयस्य हृदि स्थितः प्राणवायुरेव प्रथमधार्यत्वेन शिरः कल्प्यते । एवं साधनक्रमेण दक्षिणपक्षत्वादिक्रमो बोध्यः । उदानानिर्देशः प्राणेनाभेदोपासनात् । आकाशस्तत्स्थो वायुवृत्तिविशेषः समानाख्यो वायुः प्राणादिवृत्त्यधिकारात् । स च मध्यस्थत्वादितरपर्यन्तवृत्तिरपेक्ष्यः अध्यक्षः । पृथिवी तदभिमानिनी देवता प्रतिष्ठा आध्यात्मिकस्य प्राणस्य धारयित्री स्थितिहेतुत्वात् । सैष पुरुषास्यपानमारभ्येति श्रुत्यन्तरात् । तस्य प्राणमयस्यैष तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भुतः इत्युपक्रमोक्त एवात्मा शारीर आत्मा तद्रूपशारीरान्तर्यामी । कीदृशः । यः पूर्वस्यान्नरसमयस्यापि शारीरः आत्मा । एवं यः पूर्वस्य प्राणमयस्योत्यादिकं परत्रापि योज्यम् । यत्त्वानन्दमयान्तेऽपि तस्यैष एव शारीर आत्मेति पठ्यते । तत्र तस्यौपचारिकभेदनिर्देशे अनन्यात्मत्वमेव बोधयति नत्वात्मान्तरम् । विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मा इति वदन्यप्रस्तावात् । ततश्च तत्रैव पूर्वोक्त आनन्दमय्तात्पर्यावसानविवेक आत्मैव तस्य शारीर आत्मेति योज्याम् । एवं प्राणधारणया मनो वशीकृत्य उच्च मनो निष्कामकर्मात्मकतया धार्यमिति । मनोमयमाह । तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयादन्योऽन्तर आत्मा मनोमयन्ते एष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधस्तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येति । अस्यार्थः । मनः सङ्कल्पाद्यात्मकमन्तःकरणं अस्य पूर्वस्मादन्तरत्वं ज्ञानसम्बन्धेन जडात् प्राणमयश्रैष्ठ्येन बोध्यम् । तेनैष पूर्णः मनोमयेन प्राणमयः पूर्णः । एष एव मनोमयः पुरुषाकारः । तस्य प्राणमयस्य पुरुषविधतामनुलक्ष्यीकृत्यायं मनोमयोऽपि पुरुषाकार इत्यर्थः । तदेव रूपकं दर्शयति । तस्य यजुरित्यादिना । यजुरित्यनियताक्षरपादविशेषो मन्त्रविशेषः । तज्जातिवाची यजुःशब्दः । तस्य शिरस्त्वं प्राथम्या यजुषा हि हविर्दीयते । एवमृक्सामयोश्च वैशिष्ट्यं बोध्यम् । आदेशोऽत्र ब्राह्मणम् । आदेष्टव्यविशेषान्निर्दिशति । अथर्वाङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणञ्च शान्त्यादि प्रतिष्ठाहेतुकर्मप्रधानत्वात् पुच्छं प्रतिष्ठा । मनोमयाङ्गत्वं चैषां मनोवृत्तावाविर्भावित्वेन तत्प्राचुर्यात् । तद्विकारत्वे तु पौरुषेयत्वापत्तिः । अत्र पारमार्थिकपथस्यैव प्रकृतत्वाद्व्यवहारिकसङ्कल्पाद्यात्मकमनोमयत्वं न प्रयुज्यते । प्राणधारणायाः प्रागेव हि त्यक्तं तत् । अतएव मनुष्याधिकारवत्त्वान्मनुष्यशरीरमेवोपक्रान्तम् । तस्य मनोमयस्यैष तस्माद्वा एतस्मादित्युपक्रमः । कथित एवात्मा शारीर आत्मा तद्रूपशारीरान्तर्यामी । यः पूर्वस्य प्राणमयस्यापि शारीर आत्मेत्यर्थः । अथ विज्ञानमयमाह । तस्माद्वा एतस्मात्मनोमयादन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयस्तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधस्तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठं उपासत इत्यादि । तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येति । अस्यार्थः । विज्ञानमयस्य जीवस्य मनोमयादस्तरत्वं करणात् तस्मात् कर्तृत्वेन श्रैष्ठ्यात् । तेनैष पूर्णः । विज्ञानमयेन मनोमयः पूर्णः । स वा एष विज्ञानमयः पुरुषविधः । तस्य मनोमयस्य पुरुषविधतामनुलक्ष्यीकृत्यायं विज्ञानमयोऽपि पुरुषविध इत्यर्थः । तदेव रूपकं दर्शयति तस्य श्रधैवेत्यादिना श्रद्धात्राध्यात्मशास्त्रयाथार्थ्यप्रतीतिः । ऋतं तच्छास्त्रार्थनिश्चिता बुद्धिः । सत्यं तदर्थानुभवप्रयत्नः । योगो युक्तिः समाधिरित्यर्थः । स तस्य मध्यकायः । श्रद्धादीनामेतत् साक्षात्काराङ्गत्वात् महस्तत्तत्सर्वप्रकाशकत्वेमोत्तमतरं शुद्धजीवस्वरूपं तत् किल पुच्छं तत्तदवधिभूतत्वात् । तत् खलु प्रतिष्ठा तेषां सर्वेषामाश्रयः । तदेवं शुद्धजीवपर्यन्तमुपदिश्य तथा तथा लब्धान्तराणां पुनः सर्वान्तरतमत्वेन तत्रैव पूर्वोपक्रान्तमुख्यात्मतत्त्वपर्यवसायकयत्नान्दमयमुपदिशति । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादित्यादिना । शेषं भाष्ये द्रष्टव्यम् । अस्यार्थः । आनन्दमयस्य सर्वान्तरवर्तित्वात् इह पूर्वत्र शास्त्रीयपरमार्थप्रक्रियैव लब्धा न तु व्यवहारिकी । ततः प्रियादिशब्दैः इष्टपुत्रदर्शनादिजमानन्दादिकं न व्याख्येयम् । किन्त्वेकस्यैव परमानन्दरूपस्य हरेरुत्तरोत्तरोदयविशेषात् प्रियादिशब्दैर्देशः । तथाहि एक एव परमात्मा व्युहित्वेन बृहत्वेन द्विधा भवति । तानन्दमयस्य प्रियरूपो नारायणः शिरो भवतिमोदरूपः प्रद्युम्नो दक्षिणः पक्षः प्रमोदरूपोऽनिरुद्ध उत्तरः पक्षः आनन्दरूपो वासुदेव आत्मा मध्यकायः । यथा नारायणो मध्यकायः वासुदेवः शिर । इति ब्रह्मरूपः सङ्कर्षणस्तु पुच्छं भवति । एवं हि स्मरन्ति । शिरो नारायणः । प्रोक्तो दक्षिणः सव्य एव च । प्रद्युमानिरुद्धश्च सदेहो वासुदेवकः । नारायणोऽथ सदेहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्त एक एव तु । पञ्चधा । अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः । ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने ॥ इति ॥ सङ्कर्षणस्य ब्रह्मत्वमाधाररूपस्य तस्याधेयपुरुषोत्तमविग्रहापेक्षया बृहद्रूपत्वात् तद्धारकत्वस्वरूपबृहद्गुणयोगाच्च वदन्ति । अतएव तदाधारत्वरूपं प्रतिष्ठात्वं च तस्योक्तं पुच्छत्वन्तु सर्वोत्तरोदितत्वादिति । नचैवमुत्तरोत्तरोदयतारतम्याद् भेदः प्राप्नोति । एकोऽपि सन् । बहुधा योऽवभातीत्यादिश्रुतेः । अङ्गाङ्गित्वेनेत्यादिस्मरणाच्च । अतएव शिरः सदेहरूपके परिवृत्तिं सङ्गच्छते । तथाच नारायणादिशिरःप्रभृत्यवयवः श्रीकृष्णानन्दमयः स्वयं भगवानिति निष्कृष्टम् । अतएवानन्दमयमधिकृत्य रसो वै स । इत्यादिकमपि सङ्गतिमत् । मल्लानामशनिरित्यादौ पञ्चविधप्रेमरसाश्रयतया तस्यैवाभिधानात् । तथाच ब्रह्मविदाप्नोति परमिति यद् ब्रह्मोपक्रान्तं तस्यैष तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश इत्यादिनात्मत्वं प्रदर्श्य तत्त्वस्य पर्यवसानमान्दमय एव दर्शितं अन्यानुक्तेरिति । विशेषस्तु प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्नोरित्यत्र द्रष्टव्यः । यद्यपि व्याख्यान्तरं प्राचीनैरप्यत्र दर्शितमस्ति तथाप्येतदेव व्याख्यानं सद्भिश्च श्रद्धेयं प्रमाणमूलत्वादिति । एतावतार्थकदम्बेनाचिन्त्येऽस्मिन् विषये । सन्देहादिकं दर्शयति किमयमित्यादिना । शारीरो देहभृत् । तत्त्वञ्च जीवस्यैव प्रसिद्धम् । स हि स्वार्जिताभ्यां पापपुण्याभ्यां नानाविधानि शरीराणि भजतीतिशास्त्रे दृष्टम् । परब्रह्मणस्तु कर्मसम्बन्धाभावाच्छरीराणि न भवन्तीत्यशरीरत्वं प्रसिद्धम् ॥ प्रतिष्ठान्तेनेति । वाक्येनेत्यर्थः । असन्निति । असन्निन्द्यः सम्भवति यो ब्रह्मासन्नास्तीति वेद । योऽस्ति ब्रह्मेति वेद । ततो ब्रह्मास्तित्ववेदनाद्धेतोरेनं जनाः सन्तं विदुर्ज्जानन्तीत्यर्थः । तत्रैवेति । आनन्दमये पुंसि ब्रह्मशब्दस्य द्विपाठादित्यर्थः । अविशेषेति । तस्यैव शब्दस्य पुनः प्रयोग इत्यर्थः । इदं द्वितीयं तात्पर्यलिङ्गम् । पुच्छब्रह्मणि केचित्तदभ्यासं मन्यन्ते तान्निरस्यति न चेति । तथाभृतस्य पुच्छान्तपठितस्य । तथाच प्रक्रमभङ्गाख्यो दोष इत्याशयः । तदयोगादभ्यासासम्भवात् । यत्त्विति । मुख्यत्वमिति । तस्येति । तस्यानन्दमयस्य सर्वान्तरन्त्वं सर्वान्तरवर्तित्वं तदनन्तरमन्यस्यात्मनोऽनुपदेशात् । नन्वेवञ्चेत् तस्यान्नमयादिभिः सह कुत उपदेशो भवितुं युज्यतेति चेत्तत्राह । अज्ञानामिति । अपरोपदेशे अन्नमयादिपुरुषोपदेशे । अपरत्र अन्नमयादिषु । न वेति । परस्यानन्दमयात्मनः । अभ्यासलिङ्गेनानन्दमयस्य परमात्मत्वं सूत्रकृद्भिर्निर्णीतं । अथोत्तरग्रन्थात् भृगुवार्तातस्तस्य तत्त्वं निर्णेतव्यमिति । भाष्यकृद्योजयति किञ्चोत्तरत्रेति । स य एवम्विदिति । आनन्दमयं ब्रह्म जानन्नित्यर्थः । एतमानन्दमयमात्मानमीश्वरमुपसंक्रम्य तस्यान्तिकं प्राप्य । इमान् चतुर्दशलोकान् अनुसञ्चरन् साम गायन्नास्ते वर्तत इत्यर्थः । सर्वत्र गतिस्वाच्छन्द्यवर्णनेन मुक्तत्वं सामगानेन मुक्तावपि भगवद्रतत्वं च बोध्यते । यत्तूपसंक्रम्येत्यस्योल्लङ्घ्येत्यर्थमभिधायानन्दमयादन्यत् परतत्त्वमित्याहुस्तन्मन्दम् । तच्छब्दस्य तत्र शक्त्यभावात् । मेषादिराशिषु रवेः प्राप्तिरेव मेषादिसंक्रान्तिरिति प्रसिद्धः । स कीदृश इत्याह । कामान्नीति कामं यथेष्टमन्नं भोगाः सन्त्यस्य कामान्नी कामं यथेष्टं रूपमस्त्यस्य कामरूपी । स सत्यसंकल्पत्वान्निखिलभोगसम्पन्नो विचित्ररूपश्च तदा भगवन्तमनुकूलयन् विभातीत्यर्थः । पुरुषविध इति । अत्र प्रधानमहदादिपरिणामरूपेषु समष्टिव्यष्टिजीवशरीरेषु जीवानामनुग्रहाय त्वमन्नमयं प्रविष्ट इत्यर्थः । कोह्येवान्यादित्यादिश्रुत्या प्राणनादिचेष्टानां त्वन्निमित्तत्वाभिधानात्तवानुग्राहकत्वम् । अन्नमयादिषु यश्चरमः पुरुषविधः पूर्वपूर्ववत् पुरुषरूपकेन निरूपित आनन्दमयः स त्वमेव । ननु तत्र जीवशरीरेषु प्रविष्टस्य मम तद्गतमालिन्यप्रसङ्ग इति चेत्तत्राह । सदसतः परमिति । स्थूलसूक्ष्मकार्यकारणवर्गात् परमन्यद्वस्तु । त्वं तत्प्रविष्टोऽपि तद्गन्धास्पृष्ट इत्यर्थः । एषु समष्टिरूपेषु जीवशरीरेषु लीनेषु सत्सु यद्वस्तु अवशेषं शिष्यमाणं ऋतं तत्तत्सर्वाश्रयभूतं तत्त्वमेवत्यर्थः । ऋगतावित्यस्मादधिकरणार्थकेन क्त्वप्रत्ययेन सिद्धे ऋतशब्दस्य तदर्थत्वं बोध्यम् । शारीरत्वन्त्विति । तस्मिन् परमात्मनि । तदुक्तेः शारीरत्वाभिधानात् । शारीरकमिति । शारीरः परमात्मा स्वार्थे कप्रत्ययः । वाच्यवाचकयोरभेदविवक्षया शास्त्रं शारीरकं । यत्त्विति व्याचष्टे केवलाद्वैती । शब्देति । पक्षसाध्ययोरेकविभक्तिकत्वं दृष्टं । तदभावात्तद्भङ्गम् । देशिको गुरुः स च बादरायणो वरुणश्च विकार इति । नित्यं वृद्धशरादिभ्य इति सूत्रेणानन्दशब्दात् बुद्धत्वाद्विकारे मयट् स्यात् अत आनन्दस्य विकार आनन्दमयः स च जीवः स्यादित्याशाङ्का स्यादित्यर्थः । नित्यं वृद्धेति सूत्रे मयड्वेतयोरिति सूत्राद्भाषायामिति नानु वर्त्तते । कथमन्यथा विकारशब्दान्नेति चेदिति पूर्वपक्षः । कथं वा द्व्यचश्छन्दसीतिनियमश्च संभवेत् । दीक्षितास्तु व्याख्याः । अनुवृत्त्यापि वा भाषायां नित्यं । अन्यत्र तु कादाचित्क इत्याश्रीत्य मयट्सु साधुरिति । ततश्च नित्यं वृद्धेत्यनेन मयटि सिद्धे द्व्यचश्छन्दसीत्यारभ्यते । तेनानन्दशब्दाद्बह्वचो विकारे न मयट् । किन्तु तत्प्रज्ञतेति सूत्रेणैव स इत्यर्थः । एतदत्र बोध्यं अन्नरसमनोविज्ञानानन्दशब्देभ्यः प्राचुर्ये मयट् । प्राणशब्दात्तु विकारे सः । ननु प्राणशब्दादिव मनःशब्दादपि विकारे मयट् स्याद्व्यचत्वादिति चेन्न । यजुरादीनामविकृताक्षरराशित्वेन मनोविकारत्वाभावत् । किन्तु मनोवृत्तावाविर्भावित्वेन तत्प्राचुर्यात्तत्र सः । यद्यपि विज्ञानं जीवचैतन्यमाणवमिति तत्प्रचुर्यं न सम्भवेत् । तथापि धर्मभूतज्ञानद्वारास्य व्याप्तिरस्तीति । तेन प्राचुर्यमादाय तद्वाचकात् प्रत्यय इत्याहुः । एष इति । अपहतपाप्ना नित्यनिरस्तनिखिलदोषः । पर इति श्रीविष्णुपुराणे । किञ्च प्रचुरप्रकाशे रविरित्यत्र प्रचुरशब्दः स्वरूपपर्यवसायी दृष्टस्तत्र सति आनन्दमय आनन्दस्वरूपः । एवं विज्ञानमयश्च बोध्यः । छन्दसि दृष्टानुविधिरिति तु वदन्ति को हीति अन्यानपानचेष्टां कः कुर्यात् । प्राणचेष्टाञ्च कः कुर्यात् । यद्येष आकाशः परमात्मानन्दस्वभावो न स्यात् । आनन्दमयत्वादेव फलनिरपेक्षो लोकयात्रां निर्वाहयतीति लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति वक्ष्यति । आनन्दयातीति । दैर्घ्यं छान्दसं । स्फुटमन्यत् । इहानन्दशब्देनेति । वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यत्र ज्योतिःशब्देन ज्योतिष्टोम इव को हीत्यादावानन्दशब्देनानन्दमयो बोध्यः तस्यैवोपक्रान्तस्य ब्रह्मणः नेतर इति । वद्धजीवादितरो मुक्तो जीवो न मान्त्रवर्णिक इत्यर्थः । वशे इति श्रीभागवते ननु तस्यैव सार्द्धमहमागममितिवत् कल्पितेन सहभावेन तदा भाव्यमिति चेत्तत्राह । भेदेति । रस इति । मान्त्रवर्णिको हरिः । वै प्रसिद्धौ । रसः शृङ्गारादिरसमुर्त्तिर्भवति । यं रसं लब्ध्वायं तदुपासक आनन्दी प्रशस्तानन्दभाक् भवतीति मोक्षे जीवस्य धर्मित्वं सिद्धम् । साधर्म्यं साम्यम् । स्फुटमन्यत् नन्विति । प्रकाशात्मा सत्त्वं । सत्त्वं लघु प्रकाशकमिति सांख्योक्तेः । तदेव ज्ञानसुखरूपेण परिणमते । अतः सत्त्वमानन्दहेतुः । तच्च प्रधानेऽस्तीति प्रचुरानन्दं प्रधानमानन्दमयशब्दितमस्तु । न तु ब्रह्मेति चेत्तत्राह । कामाच्चेति अस्मिन्निति । प्रतिष्ठितस्यैकान्तिकभक्तस्य । शिष्टिरुपदेशः । तत्र प्रधानरूपे

पूर्वं ब्रह्मशाब्दाभ्यासादिकं आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे यथा हेतुस्तथा हिरण्यश्मश्र्वादिकमादित्यमण्डलस्थपुरुषस्य जीवहेतुरस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्यारभ्यते । छान्दोग्य इत्यादि । अथेति । उपासनाप्रस्तावादथशब्दः । य एष शास्त्र प्रसिद्धः । आदित्यमण्डलान्तर्वर्त्ती हिरण्यमयो ज्योतिर्मयश्चिद्घन इत्यर्थः । हिरण्यसुवर्णशब्दाभ्यां चैतन्यलक्षणं ज्योतिर्ग्राह्यम् । कनकवाचिभ्यां ताभ्यां । स्पृहणीयसर्वाङ्गत्वं लक्ष्यमित्याहुः । श्मश्रुशब्देनातिसूक्ष्माणि रोमाण्येव ग्राह्याणि । वयःपरिणामकृतानां तेषां तत्राभावात् । दृष्टसादृश्येनोक्तिर्हृत्प्रवेशायेति केचित् । आप्रणखो नखाग्रम् । यथेति । यथा कप्यासं पुण्डरीकं पद्मं भवति । एवमस्य पुरुषस्याक्षिणी भवतः । अत्र पुण्डरीकाक्षशब्दः पद्मसामान्यमाह । तेनारुण्यांशसिद्धातिचारुतालाभः महोत्पलमित्यादि पठद्भिः पद्मसामान्यपर्यायतयासौ पठितः । कं जलं पिबतीति कपिः सूर्यस्तेनासो । दीप्तिर्यस्य तद्रविकरविकसितमित्यर्थः । अथवा कपिरासो नासाग्रं यस्य तत् । गम्भीराम्भःसमूभूतमित्यर्थः । यद्वा कम्पत इति कपिः कुण्डिकम्पोर्नलोपश्चेति इप्रत्यये नलोपः । पुष्टपुण्डरीकधारित्वात् कपिः सकम्पः आसो नासाग्रं यस्य तदित्यर्थः । सर्वथा प्रसन्ननयनत्वमर्थः । अनेन परिपूर्णत्वं अनुग्रहशीलत्वञ्च व्यज्यते तदन्येषं ब्रह्मरुद्रादीनां त्वपूर्णत्वात् कामक्रोधाद्याक्रान्तत्वाच्चाक्षीणि विरूपाणि भवन्ति । हरेस्तु तत्तदभावात् प्रफुल्लारविन्दनेत्रत्वमुक्तम् । तदभावश्च पूर्णमद इत्यादि-श्रवणात् । अतएवारविन्दनेत्रादिशब्दः उद्धवादिभिः धनञ्जयादिभिराचार्यैश्च प्रयुक्तः । स्वरदण्डं कोकनदं पुण्डरीकं । असुरेषु यो रोषः स तेषां कल्याणहेतुत्वादनुग्रह एव । रोषः खलु स्वविषयानिष्टहृत्प्रतीतिः । अरोषगणो ह्यासौ देव इत्यादि स्मरणाच्च । तस्य पुरुषस्य नाम निर्दिशति उदितिरिति । तन्निर्वक्ति एष इति । उदितः उद्गतः सर्वदोषास्पृष्टत्वादुन्ननामेत्यर्थः । तन्नामज्ञानफलमाह । उदेति हेति । सोऽपि तद्वन्निर्दोषो । भवतीत्यर्थः । ऋक्सामे तस्य गेष्णौ पर्वणी भवतः । उद्गीथ उच्चैर्गीयमानत्वात् । स एष आदित्यान्तःस्थः पुरुषः । अमुस्मात् आदित्यत् । पराञ्च उर्द्ध्वगा लोकास्तेषामीष्ट ईशिता भवति । देवकामानां चेशिता तत्प्रदातेत्यर्थः । अधिदैवतं देवतामधिकृत्योपास्तिवाक्यमित्यर्थः । अधिदैवतध्यानोक्त्यनन्तरमध्यात्मं ध्यानमाहाथेति । आत्मानं देहमधिकृत्योपास्तिवाक्यमित्यर्थः । य एषोऽन्तरक्षिणीति । अक्षिमध्यगत इत्यर्थः । स एव । ऋग्वेदात्मक इत्याह सैव ऋगिति । उक्थं शास्त्रविशेषः तत्साहचर्यात् सामस्तोत्रं । एवञ्च सर्ववेदगीयमानत्वमुक्तम् । आदित्यपुरुषे यद्रूपादिकं । तदक्षिपुरुषेऽतिदिशति । तस्यैतस्येत्यादिना । ये चामुष्मादर्वाचो लोकास्तेषं चेष्टे मनुष्यकामानां चेति वाक्यशेषोऽस्ति । तस्यायमर्थः । एतस्मादक्षो अर्वाक् गतानां लोकानामीशिताक्षिपुरुषः । मनुष्यभोगनां च प्रदातेति । अन्तस्तद्धर्मेति । पाप्नशब्देन कर्म ग्राह्यमिति व्याचष्टे अपहतेत्यादिना । न चेति । तत् कर्मवश्यतागन्धराहित्यलक्षणमपहतपाप्नात्वम् । नचौत्पत्तिकमिति । देवानां यल्लोककामेशितृत्वं तन्न स्वाभाविकं किन्त्वीशोपासनलब्धया तच्छक्त्योपजायत इत्यर्थः । स्फुटमन्यत् न त्वादित्यमण्डलस्थो जीवः सोऽस्त्विति चेत्तत्राह । भेदेति । य इति । तेऽन्तर्यामीत्यन्वयः । एवञ्चात्मशब्देनाभेदो न शङ्क्यः । तथा सति षष्ठ्यर्थस्योपचारिकतापत्तिः । अमृत इति नित्यान्तर्यामित्वमुच्यते । आत्मेति विभुर्विज्ञानानन्द इत्यर्थः । स्मृतिश्चैवमाह । ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः । केयूरवान् कनककुण्डलवान् किरीटी हारी हिरन्मयवपुर्धृतशङ्खचक्र इति

पूर्वपमहतपाप्नत्वादिना ब्रह्मलिङ्गेन हिरण्यश्मश्रुत्वादिकमन्यथा नीतं । इह लिङ्गादाकाशब्दश्रुतिरन्यथा नेतुं न शक्या लिङ्गापेक्षया श्रुतेः प्रावल्यादिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्यारभ्यते । अस्य लोकस्येत्यस्यार्थः । शालावतोऽभिधान ऋषिर्जैवलिं नृपं पृच्छति । अस्येति । निखिलप्रपञ्चाधारः का इति प्राश्नार्थः । जैवलिराह । आकाश इति । कथं तदाधारस्तत्राह । सर्वाणीति । भूताकाश व्यावृत्तये हेत्वन्तरं । आकाशं प्रतीति । तत्रैव हेत्वन्तरं । आकाशः परायणमिति । अयमाकाशः परमात्मैवेति सिद्धान्तार्थः इहेत्यादिग्रन्थः स्फुटार्थः । अत्र सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयपालनहेतुत्वसर्वज्यायस्त्वानन्तत्वादीनि ब्रह्मलिङ्गानि प्रतीयन्ते । तेषां बहुनामनवकाशलिङ्गानामनुग्रहायैकस्या आकाशश्रुतेर्वाधो युक्तः । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे इति स्यायात् । इदमत्र बोध्यं । श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये परदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षादितिजैमिनेः सूत्रं । तत्र निरपेक्षवरश्रुतिः । श्रुतिसामर्थ्यलिङ्गं संहत्यार्थं ध्रुवपदवृन्दं वाक्यं कथमित्याकाङ्क्षाप्रकरणं । समानदोषाणामुदाहरणान्याकरग्रन्थाद्वीक्षणीयानि

पूर्वत्र ब्रह्मकान्तलिङ्गबाहुल्यादाकाशश्रुतेरेकस्या वाधो युक्तः । इह तु भूतोत्पत्तिप्रलयलिङ्गस्य प्राणेऽपि संभवेऽनैकान्तलिङ्गानन्तलिङ्गसहचराभावात् प्राणश्रुतेर्वाधो न युक्तः कर्तुमिति । प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह । कतमेति । अतिदेशत्वान्नात्र पृथक्‌सङ्गत्यपेक्षेत्येके । तत्रैवाकाशवाक्यानन्तरं श्रूयते । उद्गीथे प्रस्तोतर्या देवताप्रस्तावमन्वायत्ता ताञ्चेदविद्वान् प्रस्तोष्यसि मूर्द्धा ते विपतिष्यतीति । कतमा सा देवतेत्यादि । अन्यार्थः । उद्गीथाधिकारे प्रस्तावध्यानमिति वक्तुमुद्गीथ इत्युक्तं । चाक्रायणो नामर्षिर्धनार्थं राज्ञो यागं गत्वा निजज्ञानवैभवं प्रकटयन् प्रस्तोतारमुवाच हे प्रस्तोतः या देवता प्रस्तावं सामभक्तिविशेषमन्वायत्तानुगता ध्यानार्थं तामविद्वानजानन् त्वं चेत् प्रन्तोष्यसि । तर्हि तव मूर्द्धा विपतिष्यतीति श्रुत्वा भीतः सन् प्रस्तोता चाक्रायणं पप्रच्छ । कतमा सेति । तस्य प्रतिवचनं प्राण इति । मुख्यप्राणवायुव्यावृत्तये सर्वाणीति । अभिसंविशन्ति प्रलयकाले लीनानि भवन्तीत्यर्थः । सर्वभूतप्रलयोत्पत्तिरूपेणानवकाशलिङ्गेन प्राणश्रुतिर्वाध्येति न किञ्चिच्चोद्यं

पूर्वत्र प्राणवाक्ये ब्रह्मलिङ्गसत्वादस्तु ब्रह्मार्थता । इह तदभावान्न सात्त्विति । प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह । अथ यदत इत्यादि । प्रतिपादकगायत्र्यात्मकब्रह्मोपासनानन्तरं प्रतिपाद्यतेजोमयब्रह्मोपासनकथनायाथ शब्दः । दिवो द्युलोकात् परस्ताज्ज्योतिर्दीप्यते तद्वै इदं । कुत्र तद्दीप्यते तत्राह । विश्वत इति । विश्वस्मात् प्राणिवर्गादुपरीत्यर्थः । विश्वशशब्दस्य कतिपयार्थत्वं व्यावर्तयितुं सर्वत इति । सर्वस्माल्लोकादुपरीत्यर्थः । अनुत्तमेष्विति । आस्थावरब्रह्मान्तेष्वित्यर्थः । इदम्शब्दार्थं स्फुटयति यदिमस्मिन्निति । निखिललोकव्यापी चिद्रूपे हरिरेव स्वहृदि विद्यमानो ध्येय इति वाक्यार्थः । ज्योतिश्चरणेति । ब्रह्मैव ज्योतिः । कुतः तावानस्य महिमेति । ज्योतिषस्तस्य सर्वभूतचरणोक्तेः । तावानित्यस्यार्थः गायन्त्री वा इदं सर्वमिति । गायन्त्रीरूपं यद्ब्रह्म वर्णितं तस्यास्य तावान् महिमा विभूतिः स्वयं पुरुषस्तु ततो । ज्यायान् । तदेवाह पादोऽस्येति । सर्वाणि भूतान्यस्यैकः पादः । तस्य त्रिपाद्विभूतिस्तु दिवि द्योतनवति परमे व्योम्नि चकास्तीति चतुष्पाद् विभूतिर्हरिरेव ज्योतिःशब्दितमित्यर्थः । कीदृशी सेत्याह । अमृतमितिपुमर्थः । इदमत्रेति इह ज्योतिर्वाक्ये । उभयत्रेति तावानिति वाक्ये अथ यदिति वाक्ये चेत्यर्थः छन्द इति । गायन्त्री वा इदं सर्वमिति सर्वात्मकं यद्गायन्त्रीच्छन्दावर्णितं । तस्यैव सर्वभूतादिचतुष्पद्विभूतिस्तावानित्यनेन या वर्णिता सा किल प्रशंसैव न तु वास्तवी । अक्षरसम्वेशमात्रस्य छन्दसस्तथात्वासम्भवादिति पूर्वपक्षेऽभिप्रायः । सिद्धान्ते तु ब्रह्मावतारवद्गायन्त्र्यपि तदवतार इति तथात्वं तस्याः पारमार्थिकमितिबोध्यं । षड्विधा भूतवाक्पृथिवीशरीरहृदयैरात्मना च षट्‌प्रकारा गायन्त्री वर्णिता । सैषा चतुष्पदा मन्त्रोत्तरार्धगदितपादचतुष्टयेत्यर्थः भूतादिपादेति । तत्पादत्वं भूतादिपादत्वं उपदेशेति । एवं सप्तम्यन्तत्वेन पञ्चम्यन्तत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेति । प्रधानप्रातिपदिकार्थेन प्रत्यभिज्ञया गुणभूतविभक्त्यर्थो न प्रतिबन्धीति भावः । पूर्वमथ यदत इति यच्छब्दस्य प्रसिद्धविमर्शिततया बलित्वात् तत्सहकृतं ब्रह्मलिङ्गं तेजोलिङ्गापेक्षया बलीत्युक्तं । तथेह किञ्चिद्वलित्वसम्पादकं नास्तीति प्रत्युदाहरणसङ्गेत्यह भाव्यं । पूर्वत्र दिवि दिव इति प्रधानप्रकृत्यर्थानुबोधाद् गुणभूतप्रत्ययार्थो यथान्यथा नीतस्तथेहापीति स्वतन्त्रप्राणादिपदार्थभेदप्रतीतौ तत्सापेक्षब्रह्मरूपवाक्यार्थप्रतीतेर्गुणभूताया अपलापो युक्तो भवितुमिति दृष्टान्तसङ्गत्या चेत्याह । पदार्थः प्रतीतः । स्वातन्त्र्ये जनकत्वेन वाक्यार्थप्रतीतेर्गौण्यं तज्जन्यत्वेनेतिबोध्यं

कौषीतकीत्यादि । प्रतर्दनो नाम नृपः । दैवोदासिः दिवोदासस्य पुत्रः । प्रियं प्रेमास्पदं इन्द्रस्य धाम गृहमुपजगाम । तद्गमने हेतुर्युद्धेनेति । तत्कारणेन पुरुषकारप्रदर्शनेन च अतिवली प्रतर्दनो निखिलान्नृपान् विजित्य स्वतुल्यं शक्रं विजेतुं तल्लोकं गतवानित्यर्थः । शरीरबलेन तमजेयं मन्नान इन्द्रो ज्ञानबलेन जेतुमनाः प्राह । प्रतर्दन वरं ते ददामीति । सहोवाच प्रतर्दनः । हे इन्द्र त्वमेवं वरं वृणीष्व यत्त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति । तत इन्द्र उवाच प्राणोऽस्मीत्यादि । मुख्यं प्राणं व्यावर्त्तयति प्रज्ञात्मेति ज्ञानघन इत्यर्थः । तं मामायुरमृतमिति । जीविकां दत्त्वायुरक्षकत्वादायुरित्युच्यते । ज्ञानदानेन मोक्षत्वादमृतमित्युच्यत इत्यर्थः । जीवविशेषे शचीनाथत्वाभिमानिनि । तदेकार्थस्य इन्द्रशब्दसमानाधिकरणस्य । तेन प्रतर्दनेन । स्वोपासनं निजभक्तिं । एवं प्राप्ते प्राणस्तथेति । तन्निर्दिष्ट इन्द्रः प्राणशब्दनिर्दिष्टः । तत्प्रकृतस्य इन्द्रप्राणशब्दप्रकृतस्य । अनुगमादवबोधात् । नह्यानन्दादिरूपत्वं स्वाभाविकं इन्द्रेऽभ्यूपगन्तुं शक्यं । स हि दैत्येरुपद्रुतोऽतिदुःखी स्वाधिकारान्ते विनष्टश्च प्रतीयत इति भावः ननु नोक्तमिति । इन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्टः परमात्मतेत्येतन्न युक्तमित्यर्थः । तत्र हेतुर्वक्त्रिति । तथाहि । स्वहृदि करं निधायेन्द्रो वक्ति मामेव विजानीहि इति । तेनेति । त्वाष्ट्रवधादिकमिन्द्रेनैव कृतं नतु परमात्मना । तथार्थत्वे पुराणेतिहासप्रसिद्धार्थविरोधपत्तिरितिभावः । त्रिशीर्षाणं त्रिशिरसं त्वाष्ट्रम् विश्वरूपं । रुत् वेदान्तवाक्यं तद्येषां मुखे नास्ति तेऽरुन्मुखास्तानब्रह्मज्ञानृषीन् शालावृकेलभ्याऽरण्यश्वभ्यः प्रायच्छं दत्तवानस्मीत्येतत् सर्वं रजोगुणिनि जीवे तस्मिन् संभवतीति । यस्येन्द्रस्य जीवभावो जीवधर्मो विज्ञातः स इन्द्रः प्रतर्दनं प्रति स्वमेवोपास्यमुपदिशति न तु परमेश्वरमित्यतो नोक्तं युज्यत इत्यर्थः । न त्वानन्दोऽजरोऽमृत इत्युपसंहारवाक्यस्य का गतिरिति चेत्तत्राहोपक्रमानुरोधेनेति । तत्त्वेनेति प्राणत्वेन । तस्य तथेति इन्द्रस्य प्राणत्वेनोपदेश इत्यर्थः । एवञ्चेदन्तेनाशङ्क्य । निराकरोत्यध्यात्मेत्यादिना तथाहीति । हिततमं वरं परमपुरुषार्थलभोपायं प्रतर्दनः पप्रच्छ । तल्लाभकामस्य तस्येन्द्रः प्राणोपासनमुपादिदेश । स तु प्राणः परमात्मैव न वायुविकारः । तमेव विदित्वेत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा स यो ह मां वेद न ह वैतस्य केनचित् कर्मणा लोकोऽनुमीयते । न स्तेयेन भ्रूणहत्ययेत्यादिकं परमात्मपरिग्रहे घटेत नेन्द्रपरिग्रहे घटेत । तदर्थस्तु योऽधिकारी मां मद्वृत्त्येकहेतुं मद्व्यापकं वा परमात्मानं वेद अनुभवति तस्य ब्रह्मज्ञस्य लोको मोक्षः केनचित् कर्मपानुमीयते न हिंस्यते । दैवात् पतितानां पापानां विद्यया भस्मीभवात् । वह्निज्वालयैवैषीकतुलानामिति । एष एव साधुकर्मेत्यादिना निखिलप्राणिप्रवर्तकत्वं परमात्मधर्म एव । एवं न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादिति । वक्तारमुपक्रम्य तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पितेत्यादिना जडचेतनसमस्ताधारत्वं दर्शितं । तच्च वक्तुस्तस्य परमात्मत्वे सत्येव सङ्गच्छेत नान्यथेत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु यथा लोके प्रसिद्धस्य रथस्यारेषु मध्यवर्तिशलाकासु यट्सु चक्रोपान्तानेमिरर्पिता । नाभौ चक्रपिण्डिकायामरा अर्पिताः । तथा भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः । भूतानि खादीनि मात्राः शब्दादयो विषयाश्चेत्यर्थः । जीवरूपासु प्रज्ञामात्रासु चित्स्वित्यर्थः । ताश्च प्राणे परमात्मन्यर्पिता इति । स एष इत्यादिकं स्फुटं परमात्मपरं । आनन्दात्मकत्वादि चेति । आदिनाजरत्वामृतत्वलोकनाथत्वसार्वैश्वर्याणि गृह्याणि । तस्मादध्यात्मसम्बन्धबाहुल्याद्ब्रह्मोपदेश एवायं । नेन्द्रात्मकजीवविशेषोपदेश इति सिद्धं नन्वेवमिति । एवं निखिलस्य वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वे सति । मामेव विजानीहि इति वक्तुरिन्द्रस्य स्वोपदेशः कथं संभवेदित्यर्थः । सङ्गतिमाह शास्त्रेति । विज्ञातेति । विज्ञातजीवधर्मेण्येर्थः । स्वोपदेशो निजोपदेशः । न वै वाच इति । प्राणायत्तवृत्तिकत्वाद्वागादीनां प्राणरूपता प्रणाभिधानञ्च यथा तद्ब्रह्मायत्तवृत्तिकत्वादिन्द्रादिजीवानां ब्रह्मरूपतादीत्यर्थः । प्राणसंवादे कथास्ति । बागादयः सर्वे प्रत्येकमात्मनः श्रैष्ठ्यं मन्यमानाः तन्निश्चयाय प्रजापतिमुपजग्मुः । स च तानुवाच । यस्मिन्नुत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव भवति स युष्माकं श्रेष्ठ इति । प्रजापतावेवमुक्तवति बागादिषु क्रमेणोत्क्रान्तेष्वपि मूकादिभावेन शरीरं सुस्थमस्थात् । मुख्यप्राणस्यच्चिक्रमिषायां तु बागादयो व्याकुलतामापुः । तां वीक्ष्य स तानुवाच मा मोहमापद्यथ । यतोऽहमेवैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वानमवष्टभ्य विधारयामीति । इह बागादीनां प्राणैकायत्तवृत्तित्वं विस्फुटं । पञ्चधा प्राणापानादिरूपेण । वानं शरीरं । वनति गच्छतीति व्युत्पत्तेः । तथाचैवमिति । एवं विदुष ईदृशज्ञानविशिष्टस्य ब्रह्मायत्तवृत्तिकोऽहमिति जानत इति यावत् । स्वप्रज्ञां स्वीयं तज्ञानं । स्वविनेये स्वविशिष्टे प्रतर्दने राज्ञि । सञ्चिचारयिषोः सञ्चारयितुमिच्छोरिन्द्रस्य मामेव बिजानीहीति इत्याद्युपदेशस्तं प्रति बभूवेत्यर्थः । अन्यथा ईदृशोपदेशभावे ईश्वरः कश्चिदस्तीत्येवमुपदेशे सतीति यावत् । असौ प्रतर्दनः स्वमात्मानं ब्रह्मायत्तवृत्तिकं न जानीयादित्यर्थः । वामदेववदिति । तदेकार्थेन अहंशब्दसामानाधिकरण्येन आत्मानं व्यपदिशतीत्यर्थः । सङ्गत्यन्तरमाह । स्मृतिश्चेति । योऽयमिति श्रीविष्णुपुराणे । विष्णुं प्रति देवानां वाक्यं तद्व्याप्यत्वात् देवास्तदभिन्ना इत्यर्थः । सर्वमिति श्रीगीतासु अर्जुनवाक्यं । सर्वव्यापकत्वात् त्वत्तः सर्वं न भिन्नमित्यर्थः । अपरां सङ्गतिमाह । लोकेऽपीति । स्थानैक्ये गाव इति । मतैक्ये विवदमाना इति । तामेकतां अर्धमङ्गीकृत्य आशङ्क्याते । नन्विति । प्राणस्य जीवत्वे वक्तृत्वं लिङ्गमाह न वाचमिति । वक्ता खलु इन्द्राख्यो जीवः येन त्रिशीर्षा विश्वरूपो निजघ्ने इति जीवलिङ्गं विस्फुटं । यावदिति प्राणस्य शरीरधारणं तदुत्थापनञ्च । प्राणवायुत्वे लिङ्गमिति मुख्यप्राणलिङ्गं विस्फुटं । एवं यो वै इति । प्राणः प्राणवायुः । प्रज्ञाः जीवचैतन्यमिति पूर्वपक्षार्थः । जीवाद्युक्ताविति जीवमुख्यप्राणाभिधाने इत्यर्थः । यः प्राणः सा प्रज्ञेत्येभेदे । युक्तिमाह । प्रवृत्तीति । परमात्मलिङ्गन्तु स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरामृत इत्यादि विस्फुटमिति । तस्मात् त्रयमिति । उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया ब्रह्मरूपैकवाक्यार्थप्रतीतावपि तस्या जीवमुख्य प्राणरूपपदार्थप्रतीतिजन्यत्वेन गौणत्वात् पदार्थप्रतीतेश्च तज्जनकत्वेन प्राधान्यदेकव्याकार्थप्रतीतिमपोह्य वाक्यभेद एव न्याय इति जीवादीनां त्रयाणामुपास्यानां प्रत्येकं स्वातन्त्र्येण वाक्यार्थत्वमस्त्विति । एतत् परिहरति जीवेति । तावपि जीवप्राणवपि । न चैकस्मिन्निति । उपक्रमादिभ्यां ब्रह्मपरत्वे सम्भवति सति वाक्यभेदो न युक्तस्तस्य गौरवदोषापादकत्वादनिष्टप्रसङ्गकत्वाच्चेत्यर्थः । न च पदार्थप्रतीतेर्मुख्यत्वं तस्या वाक्यार्थप्रतीतिशेषत्वात् । तस्मात् परैव मुख्येति । न हि जनकत्वमात्रेण मुख्यता युक्ता । सन्निपत्योपकारकाणामपि तदापत्तेः । अयमाशय इति । प्रागेव तथानुगमादित्यर्थः । अन्यत्रेति । तत्र कतमा सेत्यादि प्रकरणे । इहापि प्रतर्दनोपाख्याने । तदर्थत्वं ब्रह्मपरत्वं । ब्रह्मेति । ब्राह्मी ब्रह्मनिष्ठा या क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिश्च तयोरित्यर्थः । ननु विभ्वोस्तयोरुत्क्रमणं न सम्भवेदिति चेन्मैवं । तयोरचिन्त्यत्वेन तत्सम्भवात् । तस्मात् कार्यनिवृत्तिरेव तदुत्क्रमणमिति व्याख्यातारः । उभयोरिति । सिद्धान्ते धर्मधर्मिणोरभेदादित्यर्थः । तस्मादिति । अत्र प्रकरणे जीवप्राणप्रसङ्गगन्धोऽपि नास्तीति । भावः । नन्विति । प्राक्‌ अतएव प्राण इत्यस्मिन्नधिकरणे । स संशयः

इति श्रीति । श्रीमदिति ब्रह्मविशेषणं । ब्रह्मणोऽतिमनोज्ञसन्निवेशिविग्रहत्वेन स्वात्मकसार्वज्ञ्याद्यनन्तगुणवृन्दलक्ष्मीधामवैशिष्ट्येण च अत्र प्रतिपादनात् । सूत्रविशेषणं वा । विशदार्थप्रतिपदशालित्वात् अल्पाक्षरैः पदैर्महतामर्थानां प्रतिपादनाद्वा । भाष्यविशेषणं वा । अल्पैर्वर्णैर्गभीराणामर्थानां निवेशनात् । प्रतिपादारन्ते प्रत्यध्यायान्ते च तत्तदर्थसूचकैरतिचारुभिः पद्यैरलङ्कृतत्वाच्चेतीति ॥

इति श्रीगोविन्दभाष्यव्याख्याने सूक्ष्माभिधाने प्रथमाध्यायभाष्यस्य प्रथमपादो व्याख्यातः ॥१॥

अद्वितीयपादः । अस्मिन् पादे अस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि वाक्यानि ब्रह्मणि सङ्गमयितुं मङ्गलमाचरति मनोमयेति । त्रयस्त्रिंशत्सूत्रकं सप्ताधिकरणकं द्वितीयं पदं व्याख्यातुमारभते । द्वितीयेत्यादिना । पूर्वं जीवादिलिङ्गवाधेन ब्रह्मपरत्वं ब्रह्मलिङ्गवशाद्भिहितं । तथेह ब्रह्मलिङ्गं नास्ति किन्तु प्रकरणे ब्रह्मेति । तथाच प्रकरणात् लिङ्गं बलीति मनोमयत्वादिजीवलिङ्गात् जीवपरत्वमेवास्त्विति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह । पदान्तरात्वान्नात्रावान्तरसङ्गत्यपेक्षा इत्येके । छान्दोग्य इति । सर्वमिदं जगत् खलु प्रसिद्धौ ब्रह्मैव भवति । तत्र हेतुस्तज्जेति । तस्मात् जायते तज्जं तस्मिन् लीयते तल्लं तेनानिति जीवति तदनं तज्जञ्च तल्लञ्च तदनञ्च तज्जलान् लोपश्छान्दसः विशेषणानां कर्मधारयः । ब्रह्मायत्तवृत्तिकत्वात् सर्वं जगद्ब्रह्मैवेत्यर्थः । इति शब्दो हेतौ । यस्मात् सर्वं वस्तु ब्रह्म अतो देहाद्ययोगात् शान्तः सन्नुपासीत । उपास्तेः फलमाह । अथेति । पुरुषोऽधिकारी उपासकः । क्रतुमयः सङ्कल्पप्रधानः । तत्र हेतुर्यथेति । अस्मिन् लोके स्थित्वा यथा यादृशः क्रतुरुपासनात्मकः सङ्कल्पो यस्य सः । येन दास्यादिना भावेन हरिं प्रेप्स्यतीत्यर्थः । तथा तेन भावेन विशिष्ट एव इतो लोकात् प्रेत्य परलोकं गत्वा मोक्षी भवतीत्यर्थः । तस्मात् पुरुषः क्रतुमुपासनां कुर्वीत । किमुपासीतेत्याकाङ्क्षायामाह । मनोमय इत्यादि । विभक्तिविपरिणामेन मनोमयत्वादिगुणकं हरिमुपासीतेत्यर्थः । भारूपः प्रकाशस्वरूपः चैतन्यघन इति यावत् । सत्यसङ्कल्पः सफलमानसक्रियः । आकाशात्मा सर्वगतः । सर्वकर्मा विचित्रनानालीलः । सर्वकामो निखिलभोग्यसम्पन्नः । तदेवाह । सर्वगन्धः सर्वस इति । अशब्दमस्पर्शमित्यादिना प्राकृतगन्धादिप्रतिषेधदप्राकृतासाधारणगन्धादिसम्पन्न इति यावत् । शब्दस्पर्शरूपोपलक्षणार्थमाह । सर्वमिति । इदं गन्धादि भोग्यं सर्वमभ्यात्तोऽभितो गृह्णन् विभातीत्यर्थः । भावक्ताम्भादर्शाद्यचि पदसिद्धिर्भुक्ता ब्राह्मणा इतिवत् । अवाक्यश्चासावनादरश्चेति विग्रहः । अवाक्यः सिद्धसर्वार्थत्वेन याच्ञावाक्शून्यः । अनादरः ब्रह्मादिजगत् तृणीकृत्य सुखमासीन इत्यर्थः । यद्वा-अवाक्यः कार्त्स्न्येन वाचामगोचरः । अनादरः नास्त्यादरः स्वेतरेषु यस्य सः । सर्वेश्वरत्वात् सर्वैराद्रियमाणोऽसौ नास्य कश्चिदप्यादरणीय इत्यर्थः । श्रुत्यन्तरञ्च वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वमिति । कृपाविषयस्तु सर्वो भवत्येव । अनादरः आत्मसम्भावनाशून्य इति वा । तत्र संशय इति । मनोमयत्वादीनां प्रकृतब्रह्मसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वाभ्यां सन्देहोत्पत्तिरित्यर्थः । तन्निषेधान्मनःप्राणनिषेधात् । पूर्वनिर्दिष्टं प्रकृतं । अन्तिम इति । एतदब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीत्यन्तिमवाक्यस्थ इत्यर्थः । ननु मनोमयत्वादिकं जीवलिङ्गमस्तु प्रकृतलिङ्गसम्बन्धि मास्तु प्रकरणाल्लिङ्गस्य बलित्वादिति चेत् तत्राह । यद्यपीति । स्वविवक्षया ब्रह्मविवक्षया । तथापीति । मनोमयत्वादेर्विशेष्याकाङ्क्षायां यत् सर्वं खल्विदमिति ब्रह्म प्रकृतं तदेवान्वेति नाप्रकृतो जीव इत्यर्थः । अन्यथा प्रकृतहानप्रसङ्गात् । यतो वाच इति । मनोग्राह्यत्वनिषेधो विषयवासनया मनसि ब्रह्मस्फूर्त्तिर्न भवेदित्यर्थकः । कार्त्स्न्याविषयतापर्यवसायी वेत्यर्थः । प्राणशरीर इति । यथात्मा शरीरस्य नियामकस्तथेश्वरः प्राणानामित्यर्थः । अथवोपासकानां प्राणतुल्यं यस्य शरीरं श्रीविग्रहो भवति स परमात्मा प्राणशरीर इत्युच्यते । अप्राणो ह्यमना इति यः प्राणादिप्रतिषेधः स तु प्राणानधीनस्थितित्वात् मनोऽनधीनज्ञानत्वाच्चेति क्रमाद्बोध्यः । प्राकृतविषयो वेति । अप्राणो ह्यमना इति श्रुतिः प्राकृते प्राणमनसी तत्र निषेधति न तु स्वरूपानुबन्धिनी ते । इतरथा मनोवानित्यादिश्रुतिव्याकोपः स्यादित्यर्थः । मनोवानिति समना इत्यर्थः । कृत्स्ना श्रुतिस्तु यदात्मको भगवान् तदात्मिका व्यक्तिः किमात्मको भगवान् ज्ञानात्मकः ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मकश्चेति बुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामहे बुद्धिमान् मनोवान् अङ्गप्रत्यङ्गवानित्येषा । अनीदवातमिति । अवातं वायुविकारप्राणरहितं ब्रह्म अनीत् स्वरूपानुबन्धिना ऋगाद्यात्मकेन प्राणेन अश्वशीदित्यर्थः । कृत्स्ना श्रुतिस्तु न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्यह्न आसीत् प्रकेतः अनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्वान्यं न परं किञ्चनासेति । अस्यार्थः । तर्हि महाप्रलये मृत्युर्नासीत् अमृतं सुधा च नासीत् रात्रेरह्नश्च प्रकेतश्चिह्नभूतश्चन्द्रो रविश्च अमृतभोक्ता नासीत् । स्वधया पितृभागेन सहेति योज्यं । नन्वेवं शून्यवादापत्तिरितिचेत् तत्राह । तदेकमवातं ब्रह्मानीत् तस्मादन्यत् परं किञ्चन नास इति । हृदेति । हृत्पद्मे मनीषया । निश्चित्य मनसा योऽभिक्गुप्तो ध्यातो भवतीत्यर्थः मनोमयेत्यादि स्पष्टं अनुपपत्तेरिति । तुरवधारणे एतमिति । इहलोकात् प्रेत्य एतं मनोमयं हरिमहमभिसंभवितास्मि मिलितास्मीति लुटः प्रयोगो गाढोत्कण्ठया भिन्नेति । षष्ठ्यन्तप्रथमान्तयओरित्यर्थः ईश्वर इति । सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्ट इति चेह बोध्यं । इह षष्ठ्यन्तार्थात् जीवात् प्रथमान्तार्थेओ हरिरस्य इति स्मृतितोऽपि लभ्यत इत्यर्थः नन्वेष इति । मेऽन्तर्हृदये एष आत्मास्ति । कीदृशः ब्रीहेर्यवाद्वा अणीयानतिसूक्ष्मः । अर्भकेति । अर्भकमल्पमोकः स्थानं यस्य तत्वादित्यर्थः । व्योमवदस्येति । अस्यान्तहृदयवर्त्तिब्रीह्याद्यतिसूक्ष्मस्यात्मन इत्यर्थः । तद्युग्मां हेतुद्वयं । मितत्वेन परिच्छिन्नत्वेन । अयमत्रेति । भाक्तं गौणं । तस्मिन् । विभौ । तथा तथेति । अणुत्वेन प्रादेशमात्रत्वादिना चेत्यर्थः । तथैव युगपदिति । सर्वेषु लोकेषु मिथोऽतिदूराः संजातप्रेमाणे हरिभक्तास्तिष्ठन्ति । तैर्युगपद्ध्यायमानोऽण्वादिरूपो हरिरेकदैव तेषु सन्निहितः प्रत्यक्षीभवतीति प्रादेशमात्रः द्विभुजनराकारश्चतुर्भुजदेवाकारश्चेत्यादिपदात् । न च तत्र तत्र धावन् सन्निदधातीति शक्यं भणितुं यौगपद्यासम्भवात् । तस्माद्विभूरेव सोऽचिन्त्यशक्त्याणुत्वादिधर्मा सर्वत्र स्फुरतीति वैशेष्यादिति स्वार्थे ष्यण् । तदुपेति । तच्छब्दः सुखदुःखे परामृशति । तस्येश्वरस्य । पूर्वं जीवस्य यथा । भोक्तृत्वमुक्तं नेश्वरस्य तथात्तृत्वमपि जीवस्यैवास्तु न त्वीश्वरस्य इति दृष्टान्तसङ्गत्याह यस्येति । अस्यार्थः । उभे जात्या प्रसिद्ध ब्रह्मक्षत्रे यस्य ईश्वरस्य ओदनोऽन्नं भवतः सर्वामारको मृत्युर्यस्योपसेचनमोदनभोजनोपयोगि घृतादि भवति तं परेशं नाविरतो दुश्चरितादित्यादिश्रुत्युपदिष्टोपायवान् यथा वेद इत्थमन्यस्तूपायशून्यो न वेदेति काक्वार्थः

अत्र कश्चिदिति । अत्ता भक्षकः । सदितरेति । उपसेचनेतरस्यान्नादेरदने गलाधःकरणे निमित्तं हेतुरित्यर्थः । परमात्मैकान्तं तन्मात्रवर्त्ति । तस्य निखिलजगत्संहर्तृत्वरूपास्यादनस्य अणोरित्यादि सुगमं

पूर्वं ब्रह्मक्षत्रपदस्य मृत्युपदसान्निध्यात् यथा प्रपञ्चरत्वं तथेहापि छन्दस्य सन्निहितगुहाप्रवेशादिना बुद्धिप्राणपरत्वमस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्याह । तत्रैवेति । पूर्वपक्षे बुद्धिप्राणभिन्नजीवज्ञानं फलं । सिद्धान्ते तु जीवभिन्नपरमात्मज्ञानमिति । बोध्यं । ऋतमित्यस्यार्थः । ऋतमावश्यकं कर्मफलं पिबन्तौ भुञ्जानौ जीवेशौ । छत्रिणो गच्छन्तीतिवत् एकस्य जीवस्य पानकर्तृत्वेन ईशस्यापि तत्त्वेन व्यपदेशः । सुकृतस्य पुण्यस्य कार्ये देहरूपे लोके स्थितौ । परार्ध्ये परस्येशस्यार्द्धं स्थानमर्हतीति तथा हृदीत्यर्थः । कीदृशे परमे श्रेष्ठे । या गुहा नभोलक्षणा तां प्रविष्टौ छायातपौ तद्वद्विरुद्धधर्माणौ तौ ब्रह्मविदो वदन्ति । पञ्चाग्नयः कर्मिणश्च त्रिनाचिकेताश्च वदन्तीत्यर्थः । त्रिनाचिकेतुरग्निश्चितो यैस्तेऽपीत्यर्थः । कथञ्चिदिति । उपचारादितिभावः । असौ द्वितीयः । या प्राणेनेति । प्राणेन सम्भवतीति भूतिभिर्व्यजायतेति चोक्तेर्जीवोऽयं प्रतीयते । तं दुर्दर्शमिति । देवं द्योतमानं यं मत्वा धीरो हर्षशोकौ । संसारधर्मौ । जहातीत्युक्तेरीश्वरोऽयं प्रतीयत इत्याशयः । तत्र दुर्दर्शा दुर्ज्ञानं अतएव गृढमनुप्रविष्टं गुप्ततया स्थितं । नाहं प्रकाशः सर्वस्य । योगमायासमावृत इत्युक्तेः । क्वेत्याह । गुहेति । हृत्पुण्डरीकस्थमित्यर्थः । गह्वरेष्ठं गह्वरे अनेकविधार्थसङ्कटे देहे स्थितं । पुराणं चिरन्तनं । अध्यात्मेति । ध्यानलाभेनेत्यर्थः विज्ञानेति विज्ञानं बुद्धिः

पूर्वत्र पिबन्ताविति प्राथमिकद्विवचनान्तत्वेन समानजीवेश्वरदृष्ट्यनुसाराच्चरमश्रुता गुहाप्रवेशादयो नीतास्तथात्र दृश्यत इतिप्राथमिकप्रत्यक्षत्वोक्त्याक्षिप्रतिबिम्बप्रतीत्यनुरोधाच्चरमश्रुता अमृतत्वादयः कथञ्चित् स्तुत्यर्थत्वेन नेया इति दृष्टान्तसङ्गत्याह । छान्दोग्य इत्यादि । पूर्वपक्षे प्रतीकस्योपासनं फलं सिद्धान्ते तु ईश्वरस्य इति बोध्यं । तत्रोपकोशलविद्यास्ति य एषोऽन्तरक्षिणीत्यादि । अस्यार्थः । अक्षिणि यः पुरुषो दृश्यते शास्त्रतः प्रतीयते स एष । आत्मा हरिरित्याचार्य उपकोशलं प्रत्युवाच । अन्तरिति अक्षिमध्यस्थ इत्यर्थः । प्रतिबिम्बं व्यावर्त्तयितुं आह एतदिति । अक्षिरूपस्य स्थानस्य ब्रह्मसारूप्यमाह तदिति । अस्मिन्नक्षिणि । वर्त्मनी पक्ष्मस्थाने इति द्वितीयाद्विवचनान्तत्वं तयोर्निर्लेपत्वात् सारूप्यं ब्रह्मणः । विभूतिमाह एतमिति । तस्य निरुक्तिरेतं हीति । सर्वाणि वामानि मनोज्ञानि वस्तूनि एतमक्षिस्थं पुरुषं अभिसंयात्याभिमुख्येन सामन्त्येनाप्नुवन्ति सर्वसम्पन्निषेवितोऽसावित्यर्थः । आद्य इति । पुरुषश्छायारूपः प्रतिबिम्बः स्यादित्यर्थः । द्वितीयो वेति । चक्षुरधिष्ठाता सूर्यो द्वितीय उच्यते । एष सूर्यः । अस्मिंश्चक्षुषि । किंवेति । तृतीयो जीवः । आदिपदात् वामनीत्वादीनां ग्रहणं । तथाहि वाक्यशेषः । एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति । एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु हि भातीति । नयति स्वोपासकान् प्रापयतीति निखिलाभीष्टदातृत्वं । भातीति निखिलप्रकाशकत्वं चोक्तं । अक्ष्यन्तर इत्यादि स्पष्टं य इत्यादि सुगमम् सुखेति । आचार्याज्ञया तद्गृहे चिरस्थितगार्हपत्यादीनग्नीन् परिचरन्तमुपकोशलं प्रति प्रसन्नास्तेऽग्नयः प्रोचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । अत्र कंशब्दो वैषयिके सुखे रूढः खंशब्दस्तु भूताकाश इति मिथो भेदप्राप्तेः पुनराह यद्वाव कं तदेव खं तदेव कमिति । इत्थञ्च मिथो वैशिष्ट्यप्रतिपादनेन यं सुखविशिष्टं ब्रह्म प्रक्रान्तं तस्य पुनरस्मिन्नक्षिस्थवाक्येऽभिधानाच्च स परमात्मेत्यर्थः । आन्तरालिकी मध्यस्था । ब्रह्मेति हृच्छोधकतयत्यर्थः । काषायपक्तिः कर्माणि ज्ञानन्तु परमा गतिः कषाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रवर्त्तत इत्यादि स्मृतिभ्यः । इह विशिष्ट्येति । श्रुतौ यन्मिथो वैशिष्ट्यमुक्तमस्ति इह सूत्रे स्फुटं तस्योक्त्या सत्यं ज्ञानमनन्तमित्याद्युक्तानां ज्ञानादिशब्दानाञ्च धर्मिपरत्वमुक्तं । नतु जडव्यावृत्तं ज्ञानं परिच्छिन्नव्यावृत्तमनन्तमितिवल्लक्षणं विधेयमिति भावः श्रुतोपनिषत्केति । श्रुत्यन्तरे अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजपन्त एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमेतदभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्त्तते इत्यस्मिन् या देवयानाख्या गतिरुक्तेत्यर्थः । अस्यार्थः । अथ देहपातानन्तरं ब्रह्मचर्यादितपसा हेतुनात्मानमीश्वरमनुसन्धाय तद्ध्यानरूपया विद्ययोत्तरमार्गमर्चिरादिकं प्राप्य तेनादित्यादिद्वारा तमीश्वरं प्राप्नोति । तस्य विशेषणानि एतद्वै प्राणानामित्यादीनि सैव गतिरिहोपकोशलस्य अक्षिपुरुषविदः कथ्यते । अथ यदु चैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवतीत्यादिना एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त्तं नावर्त्तन्त इत्यन्तेन । अस्यार्थः । अस्मिन्नुपासकगणे मृते सति यदि पुत्रादयः शव्यं शवसम्बन्धिसंस्कारादिकर्म कुर्वन्ति यदि वा न कुर्वन्ति उभयखाप्यक्षतोपास्तिकफलास्ते उपासका अर्चिरादिदेवान् प्राप्नुवन्ति । ते चामानवपुरुषान्तांस्तान् ब्रह्म गमयन्तीति विशेषस्त्वर्च्चिरादिना वक्ष्यते । बहुवचनेन मोक्षे जीवबहुत्वं सिद्धं एयाणामिति । प्रतिबिम्बस्य तावत् पुरुषान्तरसन्निधायत्तत्वात् चक्षुषि नियमेनावस्थितिर्न संभवेत् । सूर्यस्य च रश्मिद्वारेण चक्षुषि स्थितिवचनात् देशान्तरस्थस्यापि तस्य करणप्रवर्तकत्वोपपत्तेर्न तत्रावस्थानं । जीव च निखिलकरणानुकूल्याय निखिलतदाश्रयभूते स्थानविशेषे हृद्यवस्थितिरिति न तत्र तदिति त्रयाणां तदसम्भवः पूर्वत्र सूत्रान्तरे यश्चक्षुषि तिष्ठन्नित्यन्तर्यामिब्राह्मणस्थवाक्यमन्तर्यामिनः परमात्मत्वं सिद्धवत् कृत्वोक्तं तदाक्षिप्य समाधानादाक्षेपोऽत्र सङ्गतिः । यः पृथिव्यामित्यादि । प्रधानयोगिजीवान्यतरोपास्तिः पूर्वपक्षे फलं सिद्धान्ते तु परमात्मोपास्तिः । यः पृथिव्यां तिष्ठन्नन्तर्यामीत्युक्ते स्थावरादिः स इति शङ्का स्यात् तद्वारणाय पृथिव्या अन्तर इति । पृथिवीदेवतां वारयितुं यं पृथिवी न वेदेति । तस्या नियामकोऽसावित्याह यस्य पृथिवीत्यादि । एष आत्मा विभुविज्ञानानन्दः श्रीहरिरन्तर्याम्यमृतो नित्यः स इत्यर्थः । एवं यः पृथिव्यामित्याद्यधिदेवतानन्तरं यः सर्वेषु लोकेष्वित्यधिलोकं यः सर्वेषु वेदेष्वित्यधिवेदं यः सर्वेषु यज्ञेष्वित्यधियज्ञं यः सर्वेषु भूतेष्वित्यधिभूतं यः प्राणेष्वित्यादि य आत्मनीत्यन्तमध्यात्मञ्च कश्चिदन्तःस्थो यमयिता श्रुयते स तत्र तत्र स्थितः प्रधानं योगिजीवो हरिर्वेति संशये प्रधानपक्षं व्युत्पादयति तदन्तःस्थत्वादेरिति । योगिजीवपक्षं व्युत्पादयति जीवो वेति । सर्वान्तः प्रवेशनं योगधर्मबलेन बोध्यं । यदुक्तं नारदं प्रति त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकीमन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षीति । तस्येति योगिजीवस्य । एवं प्राप्ते सिद्धान्तमाह अन्तर्यामीति । विभुविज्ञानानन्दत्वादिनात्मशब्दार्थो बोध्यः । तद्धर्माणामिति । न चैते अन्यत्र मुख्यतया संभवेयुरित्याशयः न चेति । उक्तहेभूनां द्रष्टृत्वादयः प्रतिपक्षा इति तेषां हेत्वाभासता बोध्या । नान्यतोऽस्ति द्रष्टेति । अदृष्टत्वे सति द्रष्टा अतोऽन्तर्यामितोऽन्यो नास्तीत्यर्थः । इत्थञ्च योगिजीवोऽपि निवारितस्तस्य परमात्मनोऽप्रस्तुतत्वात्

शारीरश्चेति । उभाभ्यां भेदेन पाठादुक्तहेतवः सत्प्रतिपक्षा इत्यर्थः । एवं युक्त्या अन्तर्यामिनः परमात्मत्वं निर्णीय सुबालोपनिषत्कठोक्त्या चेत्तस्य तत्त्वं निर्णेतुमाह सुबालेति । तत्र ह्यव्यक्ताक्षरयोः प्रधानजीवयोरन्तर्यामी श्रीनारायण इति स्फुटमुच्यते । तस्मादन्तर्यामी श्रीहरिरेवेति

पूर्वत्र प्रधानविरोधिद्रष्टृत्वादिचेतनधर्मवशात् प्रधानं नान्तर्यामीत्युक्तः । तर्हि तद्विरोधिधर्माश्रवणादिहादृश्यत्वादिगुणकं प्रधानं भूतयोनिरस्त्विति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह । अथेत्यादि । अस्यार्थः । पूर्वं ऋग्वेदादिपरा विद्या उपदिष्टा । तदानन्तर्यमथशब्दार्थः । यया तदक्षरमधिगम्यते स परा उत्कृष्टफलेत्यर्थः । वर्णसमुदायं निरस्यति यत्तदिति । अद्रेश्यमदृश्यं ज्ञानेन्द्रियैरलभ्यमित्यर्थः । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः । अगोत्रं वंशशून्यं । अवर्णं जातिहीनं । अचक्षुःश्रोत्रं चक्षुःश्रोत्ररहितं ज्ञानेन्द्रियोपलक्षणमेतत् । अपाणिपादः पाणिपादरहितं कर्मेन्द्रियोपलक्षणमेतत् संयोगसम्बन्धेन करणप्रतिषेध्ऽयं । अतः स्मर्यते । पाणिपादाद्यसंयुतमिति । स्वरूपानुबन्धिकरणवत्त्वस्त्वस्तीति वक्ष्यति । नित्यं सदैकरसं । विभुं प्रभुं । सर्वगतं व्यापकं । सुसूक्ष्मं दुर्ज्ञेयं । अव्ययमविनाशि । यद् यथोक्तं । अक्षरं भूतयोनिं धीरा यया परिपश्यन्ति सा परा विद्येति । उत्तरत्रेति । दिव्यो द्योतमानः । अमूर्त्तः संयोगसम्बन्धेन मूर्तिरहितः । पुरुषः पुरुषाकारः । सबाह्याभ्यन्तरो विभुः । अप्राण इत्याद्युक्तार्थं । परतः प्रकृतेः परादक्षराज्जीवात् पर इति । परतोऽक्षरादिति । परतः महतः परादक्षरात् प्रधानादित्यर्थः । तदेव व्याचष्टे सर्वेति । अदृश्यत्वेति । अदृश्यत्वादयो गुणा यस्य स तथा । उभयत्र वाक्यद्वये । सर्वज्ञः सामान्येन सर्वविषयकज्ञानवान् । सर्वविद् विशेषेण तादृशः । तस्मादिति । तस्मात् तपःशक्तिकात् सर्वज्ञात् ज्ञानतपस्कात् पुरुषात् ब्रह्म त्रिगुणावस्थं प्रधानं जायते । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमेति श्रवणात् नन्वेते वाक्ये प्रकृतिपुरुषयोः प्रतिपादके कुतो न स्यातामिति । चेत् तत्राह विशेषणेति । ताभ्यां वाक्याभ्यां । उभयत्रापि उभयोरपि वाक्ययोः रूपोपेति । रूपं विशेषणं तच्च रुक्मवत्स्पृहणीयवर्णत्वं जगत्कर्तृत्वं सार्वैश्वर्यञ्चेत्यादि । न चेदं प्रकृतौ जीवे वा संभवेत् किन्तु परमात्मन्येव। तस्मात् स एवादृश्यत्वादिधर्मेति प्रकरणेति । सुगमं

स्मृतिरपीति श्रीवैष्णवं बोध्यं । आथर्वणी श्रुतिर्मण्डूकं । व्यापि स्वेतरेयां । अव्याप्यं स्वेतरैः । भगवत् षड्भगविशिष्टं । वाच्यं भगवच्छब्देन न तु तेन लक्ष्यं । परमात्मनः स्वरूपमिति चैतन्यं ब्रह्मणः स्वरूपमितिवत् । सतत्त्वं याथार्थ्यं । तज्ज्ञानं परा विद्येति । पूर्वत्र वाक्यारम्भे तादृशत्वादिसाधारणधर्मस्य वाक्यशेषस्थसार्वज्ञ्याद्यभिधानेन परमात्मविषयत्वं दर्शितं तथाप्यत्राप्यारम्भस्थसाधारणशब्दस्य वा वाक्यशेषस्थहोमाधारत्वाभिधानेन प्रसिद्धानुगृहीतेन जाठराग्निविषयत्वमस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्याह । को न आत्मेति । नः अस्माकं आत्मा व्यापकः कः ब्रह्म बृहद्गुणकं वस्तु यद्वदन्ति तत् किमित्यर्थः । उभयोर्भेद उताभेद इत्यभिप्रायः । प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनकबुडिलाः पञ्च समेत्य इत्थं मीमांसां चक्रः । को न इति । तदुत्तरमुद्दालकेन सार्धं वैश्वानरोऽसाविति निर्धारायाश्वपतिकैकयराजमुपैत्योचुरात्मानमेवेत्यादि । संप्रत्यध्येषि सर्वदा ध्यायसि अधिकं जानासीति वा । स च राजा द्युलोकसूर्यव्यावाकाशाप्पृथिवीनामेकैको वैश्वानर इति विवदमान एते षड् ऋषयो मत्सन्निधिमागता इत्यवगम्य तादृग्विपरीतबुद्धिं निराकृत्य सम्यग् वैश्वानरबुद्धिं ग्राहयितुं तान् पप्रच्छ । कं त्वमात्मानमित्यादिना । पृष्टानां तेषामेक ऋषिर्द्युलोक एव वैश्वानर इत्याह । अन्यस्तु सूर्यः स इति । एवं क्रमेण पृथिव्यस्तानां द्युलोकादीनामेकैकस्य वैश्वानरत्वं श्रुत्वा तेषां द्युसूर्यादीनां क्रमात् सुतेजस्त्वविश्वरूपत्वपृथग्वर्त्मत्बहुलत्ववयित्वपादत्वगुणयोगं विधाय प्रत्येकवैश्वानरत्वपक्षं मूर्धपातान्धत्वप्राणोत्क्रमदेहशीर्णतावस्तिभेदशोषणैर्दोषैर्विनिन्द्य तेषामेव द्युलोकादीनां वैश्वानरपुरुषं प्रति मूर्धादिभावमभिधाय कृत्स्नां वैश्वानरोपासनां उपदिशति । यस्त्वेनमित्यादिना । अभिविमानं निर्गर्वं सर्वज्ञं वेत्यर्थः । प्रादेशमात्रं तत्परिमितं । आत्मानं विभुचैतन्यानन्दं । अचिन्त्यैश्वर्ययोगेन विभोरपि प्रादेशमात्रत्वं प्रादेशमात्रस्य च विभुत्वमित्युपदिशति । इहापि वक्ष्यते सम्पत्तेरित्यादिना । ईदृशं वैश्वानरं य उपास्ते तस्य सर्वलोकोच्चाश्रयं फलं भवतीत्यर्थः । तदेवाह स इत्यादि । लोका भोगभूमयः । भूतादितदुपाधयः । आत्मानो भोक्तारस्तत्तत्सम्बन्धिफलमन्नशब्दार्थः । उपासनफलमुक्त्वा उपास्यमाह । तस्येति । सुतेजस्त्वगुणा द्यौस्तस्य वैश्वानरस्य मूर्धा । भवति । विश्वरूपत्वगुणकः सूर्यस्तस्य चक्षुः विश्वरूपत्वं विविधरूपत्वं एष शुक्ल एष । नील इति श्रुतेः । नानावर्त्मगमनात् पृथग्वर्त्मा वायुः । स नानागतित्वगुणकस्तस्य प्राणः । बहुलगुणक आकाशस्तस्य सन्देहो मध्यकायः । वयिर्धिनं तद्गुणिका आपस्तस्य वस्तिः नाभेरधःस्थानं । पृथिवी तस्य पदौ भवतः । तस्य होमाधारत्वसिद्धये उर एव वेदिरित्यादि । बर्हिः कुशः । तत्र संशय इति । अयं वर्णितविशेषणविशिष्टः । चतुर्ष्वपीति । अयमग्निर्वैश्वानरः योऽयमन्तः पुरुषे इति जाठराग्नौ वैश्वानरशब्दः । पुरुषे देहे इत्यर्थः । वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीरिति देवताग्नौ । अस्यार्थः । वैश्वानरस्य अग्न्यधिष्ठातुर्देवस्य सुमतौ शोभनायां बुद्धौ स्याम वयं भवेम । तस्य अस्मद्विषया सुमतिरस्त्वित्यर्थः । तत्र हेतुः । राजाहीति । हि यतो भुवनानां राजा स भवति । कं सुखहेतुः सुखरूपो वा । अभिमुखा श्रीरस्येति अभिश्रीः । विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन्निति भूताग्नौ च स शब्दः । विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमह्नां केतुं चिह्नुं सूर्यमकृण्वन् कृतवन्तो देवास्तदुदये दिनव्यवहारादित्यर्थः । को न आत्मेत्यादौ परमात्मनि च स शब्द इति चतुर्षु स तुल्य इत्यर्थः । वैश्वानरेत्यादि । विशेषो विशेषणं । स शब्दो वैश्वानरशब्दः । स्वस्येति आत्मनो वैश्वानरशब्दस्येत्यर्थः । विष्ण्वर्थं विष्णुपरत्वं । तथेति । आत्मब्रह्मशब्दौ हरौ मुख्यवृत्ताविति प्रागवोचाम । तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं भस्मीभवति तथैवेहास्य सर्वे पाप्नानो विनश्यन्तीति वैश्वानरोपासकस्य निखिलपापविनाशः फलं श्रुतमश्च स सर्वेश्वर इत्यर्थः । सोऽपि वैश्वानरशब्दोऽअपि स्मर्यमाणमिति । अहमिति श्रीगीतासु । वैश्वानरो भूत्वेति । जाठराग्निरूपस्तदधिष्ठाता सन्नित्यर्थः । तत्त्वं वैश्वानरत्वं । एतस्याश्छान्दोग्यस्थवैश्वानरविद्यायाः जाठराग्निमाशङ्क्य निराकरोति शब्दादिभ्य इति । आदिपदग्राह्यं दर्शयति हृदयमित्यादिना । तन्मात्रेति । जाठराग्नौ स्वीकृते तस्मिन् द्युमूर्धत्वादिकं न सम्भवेदित्यर्थः । किञ्चेति । पुरुषविधं पुरुषाकारं जठरस्थमग्निं यो वेदेत्यर्थः । उभयमिति । जाठररूपं पुरुषाकारत्वञ्चेत्यर्थः यो भानुनेति । यो भूताग्निर्देवः पृथिवीं द्याञ्चेमां द्यावापृथिव्यौ रोदसी अन्तरीक्षं तयोर्मध्यञ्च भानुना रूपेणाततान व्याप्तवान् स द्युलोकाद्यवयवो । भूताग्निर्ध्येय इत्यर्थः । सिद्धान्ते तु स्तुतिपरमेतत् । स वैश्वानरः पूर्वमग्न्यादिशब्दानां जाठराग्निरूपे जाठराग्न्यधिष्ठातरि वा हरौ वृत्तिर्दर्शिता इदानीं तदर्थकल्पनां विनैव साक्षादेव तेषां तस्मिन् हरौ वृत्तिरिति जैमिनिमतेनापि दर्श्यते । साक्षादपीति । विश्वेषां निखिलानां प्राणिनां नरो नेता प्रवर्तकः सर्वेश इति यावत् । अथवा विश्वे सर्वे नवा यस्मात् स विश्वानरः । विश्वश्चासौ नरश्चेति वा । नरे संज्ञायामिति सूत्रात् दीर्घः । स एव वैश्वानरः । अगि गतावित्यतोऽगेर्निर्न लोपश्चेति निप्रत्ययेऽग्निरिति रूपं । तन्निरुक्तिश्च अङ्गयतीत्यग्निर्जन्म प्रापयतीति निखिलजन्मप्रद इत्यर्थः । स च स च शब्दः साक्षात् परेशवाचक इति न कापि क्षतिरिति जैमिनिराह । स कस्मादेवं व्याचष्टे । तत्राह गुणेति द्युमूर्धत्वभक्तदोषनिर्दाहकत्वादितदेकान्तगुणानाश्रित्य तथा व्याचक्षावित्यर्थः । अन्यथा तच्छृवणं वा व्याकुप्येत् तद्दृष्टीति । प्रादेशमात्रत्वेन ध्यायतामित्यर्थः । अभिव्यक्तः स्फुरितः । स्मृतिश्च केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तमित्यादि अनुस्मृतेरिति । स्मृतिस्थानहृन्मानस्य स्मर्यमाणे स्थानानि हरावुपचर्यत इति वादरिमतं । तथाच विभौ तस्मिंस्तन्मात्रत्वं भाक्तमिति आश्मरथ्याभिमतामचिन्त्यशक्तिसम्पत्तिं जैमिनिमतेन स्फुटयन् तन्मात्रत्वं । वास्तवं स्थापयति सम्पत्तेरिति । अचिन्त्यशक्तिकत्वं तर्कागोचरत्वं दुर्घटघटनापटीयस्त्वं चेत्याहः । उपरीति श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् सर्वोपेता च तद्दर्शनात् इत्यनयोर्व्याख्याने । ननु मध्यमत्वमनित्यत्वव्याप्यं ततः कथमस्य ब्रह्मधर्मत्वमिति चेत् तत्राह । विभुत्वे सत्येवेति अपाणीति कैवल्यापनिषदि दृष्टं । आत्मेश्वर इति श्रीभागवते । न चेति । न च समुद्रैकदेशेन सह समुद्रो विरोधीति भावः । व्यासचित्तेति स्कान्दे

तृतीयपादः । अथ विस्पष्टजीवादिलिङ्गकानि वाक्यानि श्रीविष्णौ सङ्गमयितुं मङ्गलमाचरति विश्वमिति । यः कारुण्यादेव हेतोर्निःस्वं निर्द्धनं कृपणमितियावत् विश्वं तद्वर्तिजीववृन्दं विभर्त्ति धारयति पालयति चेत्यर्थः । कर्मणा तोषयतः सर्गानन्दं दत्वा विभर्त्ति । ननु देवाः फलदा इति श्रुतमिति चेन्मैवं यदसौ देवराट् सुरेश्वरः तदनुकम्पितास्ते फलं यच्छन्तीति स एव तथेति भावः । उपासनया तोषयतस्तु स्वरूपानन्दं दत्वा विभीर्त्तीत्यभिप्रेत्याह परमानन्द इति । असौ गोविन्दो मम रतिं तनुतामित्यनुषङ्गः । ननु सति साधने कारुण्यादिति कथमिति चेन्न । नह्यमूल्यस्य मणेर्मौल्याय कपर्दिका पर्याप्नोतीति कारुण्यादेव तत्तद्दानमिति । त्रिचत्वारिंशत्सूत्रकं एकादशाधिकरणकं तृतीयं पादं व्याख्यातुमारभते अथेत्यादिना । आदिना प्रधानादिग्रहणं । पूर्वत्रोपक्रमस्थितसाधारणशब्दस्य वाक्यशेषस्थितेन द्युमूर्धत्वादिलिङ्गेन परमात्मपरत्वं निर्णीतं तद्वदिहोपक्रमस्थितसाधारणायतनत्वस्य वाक्यशेषस्थितसेतुश्रुत्या परिच्छिन्ने सेतुशब्दार्थे प्रधानादौ व्यवस्थापनमस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्यारम्भः । पूर्वपक्षे प्रधानदेरुपासनं फलं सिद्धान्ते तु श्रीविष्णोरिति बोध्यं । मातेव हितकारिणी श्रुतिर्मुमुक्षूनुपदिशति यस्मिन्निति । दिवादिप्राणान्तं यस्मिन्नोतं तमात्मानं विभुं विज्ञानानन्दं हरिं विजानथ ज्ञात्वोपासध्वं घूयमित्यनुषङ्गः । द्यौरन्तरीक्षं । पृथिवीति चतुर्दशभुवनानि । चकारात् तन्मात्राहङ्कारमहदव्यक्तानि चाभिमतानि । प्राणैः सहेति । प्राणेन्द्रियवन्तो जीव बोध्यन्ते । कीदृशमात्मानं एकं सर्वेश्वरं विशुद्धं वा । एको मुख्यान्यकेवल इत्यमरः । एवकारव्यावृत्तमाहान्या इति । अन्य वाचो हरीतरविषयाः कर्मकाण्डपर्यन्ता इत्यर्थः । विमुञ्चथ त्यजत । ननु किमर्थं तदुपासनं तत्राहामृतस्येति । मुक्तिदत्वादसावुपास्य इत्यर्थः । तत्र संशय इति । इह दिवादीनामोतत्वश्रुतिः सन्देहबीजं द्यभ्वाद्यायतनं तत् । किमिति । तदायतनत्वेति । विकाराः खलु स्वस्वकार्ये प्रकृतेः पूर्वमपेक्ष्यन्ते ते अन्यथा कार्त्स्नेन तत्राक्षमाः स्युरिति तेषामायतनं प्रधानमुपपन्नमित्यर्थः । तदेव प्रधानमेव । अङ्गीकारादिति । वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य पुरुषविमोक्षनिमित्तं । तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्येति सांख्याचार्यैरभ्युपगमादित्यर्थः । तस्मिन् प्रधाने । तद्धि सत्त्वद्वारा पुरुषं प्रीणयति प्रियो हि ममायमात्मेति प्रयुजाते । भोक्तृत्वेनेति । अन्नपानादीनि भोग्यानि भोक्तारं पुरुषमाश्रित्य तिष्ठन्तीति प्रसिद्धं । एवं प्राप्ते ब्रवीति द्युभ्वादीति । द्योश्च भूश्च ते आदी यस्य प्राणान्तस्य तं द्युभ्वादि । तस्य आयतनमाश्रयो ब्रह्मैवेह ग्राह्यं । कुतः स्वशब्दात् । अमृतस्यैष सेतुरिति । संसारनिवृत्तिकरणार्थकाद्वाक्यात् ब्रह्मासाधारणादित्यर्थः । तदन्यस्य मोक्षदत्वं नैवेत्यत्र श्रुतिमाह तमेवेति । वरं वृणीष्व भद्र ते ऋते कैवल्यमद्य नः । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्ययः । इति श्रीदशमे मुचुकुन्दं प्रति इन्द्रादिदेववोक्तेश्च । बहुमात्र किमुक्तेन यावद्विष्णुं न गच्छति । योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णय इत्यादित्यपुराणवचनाच्च । मुक्तिं प्रार्थयमानं मां पुनराह त्रिलोचनः । मुक्तिप्रदाता सर्वेषां विष्णुरेव न संशय इति श्रीहरिवंशे कैलासयात्रायां स्वपूजकं घण्टाकर्णं प्रति श्रीववाक्याच्च मुक्तेति । यदेत्यादौ द्युभ्वाद्यायतनस्य मुक्तोपसृप्यत्वं व्यपदिष्टमतस्तद् ब्रह्मैव भावप्रधानो निर्देशः अतच्छब्दादिति । प्रत्युत तद्विरोधी शब्दोऽस्ति यः सर्वज्ञ इति हेतुश्चेति । स चातच्छब्दादित्येषः तमेवैकमिति । ज्ञेयात् तस्मात् ज्ञातृणां जीवानां भेदो विहितोऽतश्च प्राग्वत् आदिशब्दादोमित्येवं ध्यायथ आत्मानमिति परवाक्ये च ग्राह्यं प्रकरणेति । एकस्य विज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपक्रम्य द्युभ्वाद्यायतनस्योपन्यासात् प्राग्वत् । न हि ब्रह्मण्यस्मिन् विज्ञाते तत् सम्भवेदिति तस्यैव तत् प्रकरणं स्थितीति पञ्चमीद्विवचनं । द्वा सुपर्णेति छान्दसं । द्वौ सुपर्णौ पक्षिणौ सयुजौ सहयोगवन्तौ सखायौ मित्रे भवतः समानमेकं देहलक्षणं वृक्षं परिष्वज्य तिष्ठतः । तयोरन्य एकः सुपर्णो जीवः पिप्पलं देहं पिप्पलनिष्पन्नकर्मफलं । स्वादु मधुरं यथा स्यात् तथात्ति भुङ्क्ते । अन्यः सुपर्णः परमात्मा तु तत् फलमनश्नन्नभुञ्जानोऽप्यभिचाकशीति प्रदीप्यत इत्यर्थः । तदिति ब्रह्मत्वं । तदुक्तिर्ब्रह्मोक्तिरश्लिष्टासङ्गतेत्यर्थः । न तथा नासङ्गता । तस्य जीवस्य । सूत्रस्थश्चशब्दो जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमिति वाक्यशेषस्थं तद्भेदवचनमाह

पूर्वममृतत्वेन लिङ्गेनात्मशब्दस्य विष्णुपरत्वं यथोक्तं तथेह तादृशलिङ्गं नास्तीति प्राणो भूमा स्यादिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह छान्दोग्य इत्यादि । श्रुतं । ह्येव भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मां भगवान् शोकस्य पारं तारयत्विति श्रीनारदेन पृष्टः श्रीसनत्कुमारो नामवाङ्मनःसङ्कल्पचित्तध्यानविज्ञानबलान्नाप्तेज आकाशस्मराशाप्राणान् पञ्चदशार्थान् पूर्वपूर्वस्मात् परपरस्य भूयस्त्वेनोपदिष्टवान् । तत्रादौ नाम ब्रह्मेत्युपदिदेश । पुनरस्ति भगवो नाम्नो भूय इति तेन पृष्टा वाग्वाव नाम्नो भूयसीति प्रत्युवाच । पुनरस्ति भगवो वाचो भूय इति पृष्टो मनो वाव वाचो भूय इति प्रत्युवाचेत्येवंक्रमेण प्राणावधिकं प्रश्ने दृष्टे प्राणोपदेशानन्तरं तु प्रश्नेन विनैवेदं श्रूयते । एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतीति भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इत्यादि । अस्यार्थः । अल्पे परिच्छिन्ने सुखं नास्तीति भूमैव व्याप्तिगुणकः श्रीहरिरेव सुखमित्यनन्तसुखमिच्छता स एव विजिज्ञास्य इत्यर्थः । तस्य लक्षणं यत्रेति । यस्मिन् भूमन्यनुभूते नान्यत् किञ्चित् स्फुरति किन्तु स एव सर्वत्रेत्यर्थः । आत्मवित् स्वस्वरूपज्ञः । आत्मनो जीवात्मनः । इदं सर्वं जगददृष्टद्वाराजायत इत्यर्थः । आन्तरालिको मध्ये पठितो । भूमाप्येव जीव एव्येर्थः । अस्मिन् जीवपक्षे । तत्र भूम्नि जीवे । तस्यां सुषुप्तौ । तदनुकूलतया जीवविषयतया । भूमेति । संप्रसाद इति । श्रीभगवदनुग्रहपात्रत्वादत्र मुक्तो जीवः संप्रसाद इत्युच्यते । एष त्विति । यः सत्येन परमात्मना प्राणपर्यन्तान् पञ्चदश अतीत्यवदति सत्यशब्दितः श्रीहरिः सर्वश्रेष्ठ इति वदति स एषोऽतिवदतीत्यर्थः । स्वोपास्यपारम्यवादित्वमतिवादित्वं । ननु मुक्तजीवस्य प्राणसचिवोक्तिरिह कथमिति चेन्मैवं तस्याप्यष्टमावरणभेदपर्यन्तं प्राणसाहित्यात् । तस्मादूर्द्ध्वमिति प्राणादूर्द्ध्वं भूमोपदेशो न युक्त इत्यर्थः । प्राणस्येति । अतद्विदः प्राणोपासकस्य । श्रीविष्णोस्विति । तस्मात् प्राणादपि । तद्विदः विष्णूपासकस्य । तदतिवादित्वं । मुख्यमतिशयि । परत्र भूमवाक्ये । तथाहीति । अपृच्छतः श्रीनारदस्य । नामेति । नामाद्याशावसानेषु चतुर्दशष्वित्यर्थः । तत्तद्विदो नामादिचतुर्दशोपासकस्य । तदुक्तमिति । तदतिवादित्वं । अत्रैव जीवे । तत्रेति । तत्र जीवे । तां पराकाष्ठां । सा पराकाष्ठा । प्रतिपित्सयेति लिप्सयेत्यर्थः । अग्रिमवाक्येति । तत्र हि तस्य आत्मनश्चैतत्सर्वकारणत्वमुच्यते न चैतत् प्राणसचिवे जीवे शक्यं वक्तुं । तदाविष्टस्येति । तदनुरक्तस्येत्यर्थः । एवं स्मर्यते । आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त इव पुष्पफलाढ्या इत्यादिना नान्यत्रेति । अन्यत्र प्राणिनि जीवे

पूर्वत्र भूम्नो ब्रह्मत्वे यथा सत्यशब्दो निर्णेता तथा अक्षरस्य तत्त्वे निर्णेता शब्दो नास्तीति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह बृहदारण्यक इति । प्रधानादेरुपास्तिः पूर्वपक्षे फलं सिद्धान्ते तु श्रीहरेरेवेति बोध्यं । कस्मिन्निति । अस्यार्थः । यदूर्द्ध्वां दिवो यदधस्तात् पृथिव्या ये च उभे द्यावापृथिव्यौ यदन्तरीक्षं यद्भूतं यद्भविष्यच्चैतत् सर्वं कस्मिन्नोतं प्रोतञ्चेति गार्ग्या । पृष्टे याज्ञवल्क्येन आकाशे तत् सर्वमोतं प्रोतञ्चेति प्रत्युत्तरिते गार्गी पुनरपृच्छत् कस्मिन्निति । आकाश ओतप्रोतत्वेन कुत्रास्तीत्यर्थः । अक्षरमिति । अक्षरं सदैकरसं ब्रह्मैव नान्यदिति साचेति । प्रशासनमाज्ञा अन्येति । अन्यभावो ब्रह्मान्यत्वं तस्य व्यावृत्तेर्निरासादित्यर्थः

पूर्वं प्रधानादौ प्रयुक्तस्याप्यक्षरशब्दस्य सर्वप्रशास्त्रित्यादिना लिङ्गेन न क्षरतीति व्युत्पत्त्या कूटस्थत्वद्यापित्वाद्वा ब्रह्मणि योगवृत्तिराश्रिता तथेहापि देशपरिच्छिन्नफलश्रवणेन लिङ्गेन परशब्दस्यापेक्षिकपरत्वविशिष्टे चतुर्मुखे वृत्तिरस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्याह प्रश्नोपनिषदीत्यादि । पूर्वपक्षे विधेः सिद्धान्ते श्रीहरेरुपासनं फलं । एतद्वै इत्यादेरर्थः । पिप्पलादो नामाचार्यः सत्यकामेन पृष्ठो व्याचष्टे हे सत्यकाम परं श्रीनारायणाख्यमपरं चतुर्मुखाख्यं च ब्रह्म तदेतदेव । योऽयमोङ्कार इति । ओङ्कारस्य परं ब्रह्मत्वं मत्स्यकूर्मादिवत् तदवतारत्वात् । अपरब्रह्मत्वञ्च तज्जनकत्वात् तज्जनकत्वं परब्रह्माभेदात् । तस्मात् प्रणवं ब्रह्मात्मकं विद्वान् जानन् जन एतेन प्रणवेन ध्यानायतनेन ध्यातेनेति यावत् । परापरयोवेकमन्वेति यथा ध्यानं । त्रिमात्रेणेति । तृतीयेयं द्वितीयात्वेन नेया । ब्रह्मोङ्कारयोरभेदोपक्रमात् तादृशमक्षरं सूर्यास्तःस्थं परं ध्यायीतेति । ध्यात्वा सूर्यं प्राप्तः सामभिर्ब्रह्मलोकं नीयते । पादोदरः सर्पः । स इति परमपुरुषध्याता । स एतस्मात् जीवघनात् सर्वजीवाभिमानिनश्चतुर्मुखात् परं पुरिशयं परमे व्योम्नि पुरि स्थितं श्रीनारायणं श्रीपतिमीक्षते लभत इत्यर्थः । क्रममुक्तिरिह प्रकाशिता सनिष्ठानां बोध्या । तद्गतेनेति । चतुर्मुखलोकगतेन जनेन वक्ष्यमाणः स चतुर्मुख एवेति युक्तमित्यर्थः । तदेवमिति । ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति कर्मधारयोऽत्र समासः । निषादस्थपतिं याजयेदित्यत्र निषादश्चासौ स्थपतिश्चेति तथा सः

पूर्वत्र परमपुरुषशब्दस्य श्रीनारायणे रूढत्वात् तस्यैवोपस्यता निर्णीता । तद्वदत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात् तस्यैवोपस्यतास्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्याह छान्दोग्येत्यादि । अथ यदिति । भूमविद्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । अन्वेष्टव्यं ध्येयमित्यर्थः । तत्र सन्देह इति । प्रसिद्धिर्मितत्वञ्च तद्बीजं बोध्यं । दहरेति । ते चेति । विजिज्ञास्यत्वेननोक्तस्य दहराकाशस्य तञ्चेद्ब्रूरित्य्पक्रम्य किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वा विजिज्ञासितवमित्याक्षेपपूर्वकं समाधानवाक्यं । स ब्रूयात् यावान् वा अयमाकाशस्तावानेषोऽतर्हृदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते इत्यादि । एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कामाः समाहिता एष आत्मापहतपाप्ना विजरो विमृत्युरित्यादि च । अत्राकाशोपमानत्वं द्यावापृथिव्याश्रयत्वं कामाद्याधारत्वञ्च दहरस्योक्तं । श्रुत्यर्थस्तु तं गुरुं शिष्या ब्रूय्ः किं तदिति । हृत्पुण्डरीकं तावदल्पं तत्र स्थित आकाशस्ततोऽप्यल्पः स्यादिति अल्पे हृत्पुण्डरीके किमस्ति । यत् श्रुतियुक्तिभ्यां विचार्य ध्येयमित्यल्पत्वदोषेण दहरस्य ध्येयत्वे शिष्टैराक्षिप्ते तत्र समाधानं स ब्रूयादिति । स गुरुर्ब्रूयात् । किं ब्रूयादित्याह यावानिति । तथा चाकाशोपमत्वेनाल्पत्वदोषनिराकरणादचिन्त्यशक्त्या विभुत्वमजहदेव मध्यमतया विभातीति स श्रीहरिरेव तादृशो ध्येय इत्यर्थः । आकाशशब्दवाच्याश्चाष्टौ गुणास्तत्रान्वेष्टव्याः कथिताः । यो खलु य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामानित्युपसंहृताः । इह तद्गुणगणस्य मुमुक्षुमृग्यत्वश्रवणादानुवादित्वादिकं तस्य निरस्तं यथा हिरण्येति । न विदन्त्यत्र हेतुरनृतेनेति । हि यस्मादनृतेन प्रजाः । प्रत्युढा ग्रस्ता इत्यर्थः । सतेति । हे सौम्य श्वेतकेतो तदा सुषुप्तिकाले जीवः सता ब्रह्मणा सह सम्पन्नो भवति तत्र लीयत इत्यर्थः । तत्र प्रत्यहमिति । तत्र सत्यलोके । प्रतिदिनं तासां प्रजानां सा गतिर्न सअवेदित्यर्थः दहरेति । तमेव दहरमेव अनतिक्रान्तप्रकरणमित्यर्थः । स सेतुरिति । सेतुर्वर्णाश्रमाद्यसङ्करताहेतुः । विधृतिर्विशिष्टा धृतिर्येन सः । अञ्जसा असाङ्कर्येण च निखिलधारक इत्यर्थः । असंभेदाय असाङ्कर्याय प्रसिद्धेरित्यादि सुगमं नन्विति । सम्प्रसादो जीवः । परं ज्योतिः परं ब्रह्म । एष परंज्योतिःशब्दनिर्दिष्ट आत्मा विभुर्विज्ञानानन्दः । मध्य इति । उपक्रमोक्तस्य उपक्रान्ते दहरे पठितस्य स्यादेतदिति । य इति आत्मा जीवलक्षणः । विमृत्युर्मरणरहितः । विजिघत्सः विगता जिघत्सा यस्य सः । एतद्‌गुणाष्टकविशिष्टं जीवस्य नैजं स्वरूपं । तदष्टकं गुणाष्टकं । शङ्केति । साधनेति । साधनेन ब्रह्मोपासनेनाविर्भावितं तदष्टकवत् स्वरूपं यस्य स जीवः तथा तस्य तत्रोपदेशात् । तेनेति । प्रजापतिवाक्येन नित्यसिद्धरूपः परमात्मा न शक्यते नेतुमित्यर्थः । एतद्विशदयति दहरेत्यादिना । एवमेवेति । आदिशब्दात् परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति वाक्यशेषो ग्राह्यः । यत् परं ज्योतिः स उत्तमः पुरुषः श्रीहरिरित्यर्थः । लिङ्गान्तरमाह किञ्चेत्यादि यद्येवमिति । तदन्तराले दहरवाक्यमध्ये । अन्यार्थेत्यादि स्पष्टं नन्विति । अल्पत्वं मध्यमत्वं । पूर्वत्र दहरवाक्यादौ । अल्पेत्यादि स्पष्टं अन्विति । चावधृतौ । अनुकरणं नाम तत्समतया वर्त्तनं । तस्मात् जीवात् । स दहरः । इह स्फुटयति पूर्वमिति । अनृतापिहितमविद्यासंवृतं स्वरूपं यस्य सः । संछिन्नपिधानो विनष्टाविद्यः । तदुपसंपत्त्या परंज्योतिः सन्निधिलाभेन । तत्समो ब्रह्मतुल्यः । मिथोऽन्यत्वं परस्परभेदः इदमिति । इह वचनेन भेदेऽपि जीवबहुत्वमुक्तं तेन तत्र भगवतो मुक्तानाञ्च मिथो भेदः सिद्धः

पूर्वत्राकाशशब्दस्यादिमे भूते रूढस्यापि प्रसिद्धिवशदाकाशोपमत्वादिलिङ्गाच्च ब्रह्मपरत्वं यथा दर्शितं तथात्राङ्गुष्ठमात्रशब्दस्याङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूप इति प्रसिद्धिवशात् परिच्छिन्नत्वलिङ्गेन जीवपरत्वमस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्याह कठवल्ल्यामिति । अनुष्ठेति । आत्मनि देहे मध्ये हृदीत्यर्थः । ततस्तमुपास्य न विजुगुप्सते श्लाघ्यो भवतीत्यर्थः । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः एतद्वैतदिति । तत्रेदं वाक्यमादिपदाद्ग्राह्यं । अधूमक इति लिङ्गव्यत्ययेन निर्धूमज्योतिरिवेत्यर्थः । नित्यतामाह स एवाद्य इति । अद्य वर्तमानकाले स एवास्ति । श्वो भविष्यत्काले स एव भविता । भूतेऽपि स एवभूदित्यस्योपेलक्षणमेतत् । यन्नाचिकेताः पप्रच्छ यत्र धर्मादित्वादित्यादिना तद्वस्त्वेतदेव । प्राणाधिप इति । वनपर्वणि च । ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतं । अङ्गुष्ठिमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलादिति । शब्दादिति स्पष्टं नन्वन्गुष्ठमात्रत्वाल्लिङ्गात् जीव एव सोऽस्त्विति चेत् तत्राह हृद्यपेक्षयेति । लिङ्गापेक्षसेशान इति श्रुतेर्बलिष्ठत्वं न तेन लिङ्गेन जीवः प्रतिपाद्य इत्यर्थः । तावत्त्वमङ्गुष्ठप्रमितत्वं । तस्य ब्रह्मणः । तेषां मनुष्याणां । उक्तं श्वेताश्वतरश्रुत्या । तावति अङ्गुष्ठप्रमिते । तावत्स्वरूपतयेत्यन्गुष्ठपरिमितस्वरूपतयेत्यर्थः । एवं सत्यङ्गुष्ठप्रमितत्वबोधकवाक्यानि लिङ्गदेहविशिष्टजीवात्मबोधकानीति बोध्यं । तस्येति जीवस्य

मनुष्याधिकारं शास्त्रमिति प्राक् प्रोक्तं तर्हि क्रममुक्त्यर्थया उपासनया देवत्वं प्राप्तानां मनुष्याणां तत्राधिकारो न स्यादित्याक्षिप्य समाधानदाक्षेपसङ्गत्याह ब्रह्मणोऽङ्गुष्ठेत्यादि । प्रसङ्गसङ्गत्या वेत्येके । देवानामनधिकारात् । तदर्थायां तस्यां देवादिभोगद्वारा मुक्तिकामानां नृणां प्रवृत्तिर्नेति पूर्वपक्षे फलं सिद्धान्ते तादृक् प्रवृत्तिरिति बोध्यं । तद्य इति । देवादीनां मध्ये यो यो देवादिस्तत् तादृशगुणकं ब्रह्म प्रत्यबुध्यतज्ञात्वोपास्त । स एव तदभवत् प्राप्नोत् । परस्मैपदं छान्दसं । स एवेत्यादिना जीवब्रह्मयोरभेदोऽपि नाशङ्कनीयः सादृश्यवेदकबहुवाक्यव्याकोपात् । तदेव इति । देवास्तद्ब्रह्मोपासते ध्यायन्ति । कीदृक् ज्योतिषां प्रकाशकानां सूर्यादीनां ज्योतिः प्रकाशकं । आयुर्जीवनप्रदं । अमृतमविनाशि नित्यमित्यर्थः । तेष्विति देवेषु । तेषां मन्त्रात्मकानां देवानां । तदिति । उपनिषदिति । तेषां विग्रहयोगात् तत् सम्भवतीत्यर्थः । इदमत्र बोध्यं । कर्मठैरपि देवताविग्रहाः स्वीकृताः अन्यथा यस्मै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् तां ध्यायेत् वषट् करिष्यन्निति श्रुतध्यानानुपपत्तिः । तथा मन्त्राणां तत्ताभ्युपगमस्तदैश्वर्यशक्तौ अनवधानादिति । सामर्थ्यादिकं विशदयति तदुपासनेत्यादिना । सावद्यत्वं सदोषत्वं परिणामित्वमिति यावत् । न केवलमिति श्रीवैष्णवे । तस्य ब्रह्मणः । निरवद्यत्वं परिणामशून्यत्वं । देवानां ब्रह्मोपासकत्वे प्रमाणान्तरमाह विद्येत्यादि । प्रजापतौ विधौ । इन्द्रस्य चेति चशब्दः पूर्वं ब्रह्मचर्यं समुच्चिनोति नन्विति । कर्मणि यज्ञे । विरोधः ऋत्विगादिवत् सन्निधानेन तत्रोपकारिता न स्यादित्यर्थः । तत्र हेतुरेकस्य परिच्छिन्नस्य देहित्वेनैकदेशस्थितस्येत्यर्थः । तदिति । विग्रहवत्त्वस्वीकारेऽपि यज्ञोपकारितायां वाधो नेत्यर्थः । कायव्यूहो वहूनि शरीराणि नन्विति । स विरोधः । तदुत्पत्तेः विग्रहोत्पत्तेः । तद्विनाशात् विग्रहविनाशात् । तद्वाचके विग्रहाभिधायिनि तस्मिन् वेदशब्दे । औत्पत्तिकः स्वाभाविकः नित्य इति यावत् । पूर्वतन्त्रेण द्वादशलक्षण्या । वेदेति । या आकृतयः । तद्वत् बन्ध्यात्मजादिशब्दवत् । प्रत्यक्षेति । श्रुतेः प्रत्यक्षत्वं प्रमाजनने अन्यानपेक्षत्वात् । स्मृतेरनुमानत्वं प्रमाजनने अन्यापेक्षत्वात् । एत इत्यादेरर्थः । एते असृग्रमिन्दवस्तिरःपवित्रमासुवो विश्वानि सौभगेत्येतैर्मन्त्रस्थपदैर्देवादीन् स्मृत्वा प्रजापतिर्विधाता ससर्जेत्यर्थः । तत्रैतच्छब्द इन्द्रियाधिष्ठातृदेवानां स्मारकः । असृग्रशब्दो रुधिरप्रधानदेहानां मनुष्याणां इन्दुशब्दश्चन्द्रमण्डलस्थानां पितृणां तिरःपवित्रशब्दः पवित्रं सोमं स्वमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयतां ग्रहाणां आसुबशब्दः ऋचः सुवतां गानरूपाणां स्तोत्राणां विश्वशब्दो विश्वदेवशंसनानां स्तोत्रानन्तरं प्रयोगं विशतां मन्त्राणां अभिसौभगशब्दस्तु निरतिशयसौभगस्य वाचकः प्रजाः प्रजानामिति । नामरूपञ्चेति श्रीवैष्णवे । स ब्रह्मा । आद्यशब्दात् सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे इति ग्राह्यं नित्यत्वमिति । पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमविशिष्टतया सर्ववेदोचार्यमाणत्वमित्यर्थः । नन्वेवं कठेन प्रोक्तं काठकमित्यादिनिरुक्तिः कथं तत्राह काठकादीति । कठादिशब्दैस्तत्तदाकृतिर्विचिन्त्य तत्तद्देहांस्तत्तच्छक्तियुक्तान् निर्माय तत्तद्ग्रन्थप्रकाशने ब्रह्मा तान् विनियुङ्क्ते । तेऽपि तदत्तशक्तयः पूर्वपूर्वकठादिप्रकाशितांस्ताननधीत्यैव स्वरतो वर्णतश्चास्खलितानेव पश्यन्तीति न किञ्चिच्चोद्यं । मोक्षधर्मे । युगान्ते तर्हि तान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवेति । अष्टमे च । चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्तान् श्रुतिगणान् यथा । तपसा ऋषयओऽपश्यन् यतो धर्मः सनातन इति स्मृतिः स्यादेतदिति । सर्वस्येति । स दग्ध्वा सर्वाणि भूतानीत्यादिसुबालश्रुतौ भवानेकः शिष्यते शेषसंज्ञ इत्यादि स्मृतौ च तमःशक्तिविशिष्टात् परेशादितरस्य वेदतद्वाच्याकृत्यादेस्तदनुसारिनिखिलप्रपञ्चस्य प्रलयाभिधानादित्यर्थः । शास्त्रमवकृष्य शयीत यदेति वेदलयः स्फुटं स्मर्यते । न चाकृतयस्तदा स्युरिति वाच्यं तत्सत्त्वे शेषसंज्ञासिद्धेः । तादृशीति । आकृत्यनुसृता देवादिविग्रहसृष्टिरित्यर्थः । समानेति । एकीभावमापन्नास्तिष्ठन्तीति । स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः । तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परमिति स्मृतेः शक्तयस्तदाकृतयश्च । ताभिः साहित्योक्तिस्तदा तासां स्थितिमाह । श्रुतयश्च तदा सन्तीति स्फुटमुक्तं । अतएव शास्त्रमवकृष्येत्युक्तं न तु दग्ध्वेति । तस्माद्वेदास्तत्तदाकृतयश्च नित्याः । श्रीहरेरिति । महदादेश्चतुर्मुखान्तस्य सृष्टिः श्रीहरिणा देवादिविग्रहाणां सृष्टिश्चतुर्मुखेनेत्यर्थः । न च शेषसंज्ञासिद्धिः अशेषसंज्ञा इतिच्छेदात् । आत्मा इति । अत्र सप्रकृतौ श्रीहरावेव सर्वस्य लय उक्तः । अत्र वेदाकृतिलयो वनलीनविहङ्गन्यायेन बोध्यः । महदादिप्रपञ्चलयश्च गन्धादिवच्चूर्णितघटादिवच्चेति वदन्ति । य इति । यः श्रीहरिः । विदधाति सृजति । सूर्येति । धाता ब्रह्मा । न्यग्रोध इति श्रीवैष्णवे । नग्रोधो बहुपाद्वट इत्यमरः । संयमे प्रलये । नारायण इति श्रीवाराहवाक्यं । तेन इति श्रीभागवते मङ्गलपद्यावयवः । यो हरिरादिकवये ब्रह्मणे तं बोधयितुमित्यर्थः । हृदा मनसैव ब्रह्म वेदं तेने पाठितवानित्यर्थः । तदङ्गुष्ठेति । देवाद्यङ्गुष्ठप्रमितत्वेनेत्यर्थः

पूर्वमुक्तो ब्रह्मविद्यायाधिकारो देवानामस्तु । तेषां परमानन्दस्य तत्फलस्याप्तेः । मध्वादिविद्यासु तु स मास्तु वसुत्वादिप्राप्तेस्तत्फलस्य तेषु सिद्धेरिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह अथेत्यादिना । असावित्यादेरयं निर्यासः । आदित्यो देवमधु देवानां मेदनान्मध्विव मधु तस्य मधुनो द्युलोक एव तिरश्चीनं वंशः आदित्याख्यमधुनोऽन्तरीक्षेऽवस्थानत् न देवमध्वाधारो यूपः । रोहितं शुक्लं कृष्णं परकृष्णं गोप्यञ्चेति पञ्च रोहितादीन्यमृतानि प्रगाद्युर्द्ध्वान्तपञ्चगवस्थिताभिरादित्यरश्मिनाडीभिर्मधुच्छिद्रभूताभी रोहिताद्याख्यतत्तद्वेदोक्तकर्मकुसुमेभ्यस्तत्तद्वैदिकमन्त्रमधुकरैरादित्यमण्डलमानीतानि । पञ्चमममृतं गोप्याख्यं प्रणवकुसुमादुपासनाभ्रमरैरूर्ध्वदिग्‌गतसूर्यरश्मिरूपेण गोप्याख्यमधुच्छिद्रद्वारा तन्मगुलमानीतं । रोहितादिकममृतं मकरन्दस्थानभूतं वह्नौ हुतसोमाज्यपयःपुरोडाशादिरूपं बोध्यं । तानि च रोहितादीन्यमृतानि यशस्तेजोवीर्यसर्वेन्द्रियान्नरूपेण निष्पन्नान्यादित्यमधुसम्बन्धीनि प्रागादिषु दिक्षु क्रमेण स्थितानां वम्वादीनामुपजीव्यानीत्येवं भावयतां वसुत्वादिप्राप्तिफलं । वस्वादीनां समानानां मध्ये एको भूत्व यश आद्यमृतं प्रत्यक्षानुमानादिभिः । करणैरुपलभ्य तृप्यतीति । स्वेषु यो मुख्यस्तद्रूपेण मुखेन वक्त्रेण इत्यर्थः । एवमन्यत्रापीति । आदित्यो ब्रह्मेत्यादिरूपा ग्राह्या । असम्भवादिति । उपास्यतोपासकतयोरुभयोर्धर्मयोरेकस्मिन्नादित्येऽसम्भवादयोग्यत्वादित्यर्थः । एतदेवाह न हीति ज्योतिषीति । तत्कथनं ब्रह्मोपासकत्वकथनं भावन्त्वीति । स्वावस्थेति । आदित्यादिमूर्त्तिकं ब्रह्मोपास्य पुनरप्यादित्यं प्राप्य तदनन्तरं शुद्धं चिन्मूर्त्तिकं ब्रह्म प्राप्स्याम इत्यभिलाषः सम्भवतीत्यर्थः । कारणमिति चिद्विग्रहमित्यर्थः । मधुविद्याया ब्रह्मोपासनत्वमुक्तं तत्राशङ्कते न चादित्यादिशब्दानामिति । तथा च देवानां ब्रह्मैकभक्तत्वमक्षतमिति । न च विद्याफलस्येति । इदानीं यो राजास्ति स जन्मान्तरे राजा बुभूषतीतिवदिति बोध्यं । एवञ्चेति । मध्वादिषूपासनास्वपि ब्रह्मैवोपास्यमतस्तदेवा ज्योतिषामित्यादिश्रुतेर्नासङ्गतिरित्यर्थः । किञ्च लोकसंग्रहार्थमीश्वराज्ञया देवाः कर्माण्यस्य कुर्वन्ति किमुत साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपं ध्यायन्ति न वेति शङ्कितव्यमित्यभिप्रायेणाह प्रजापतिरित्यादि । पुष्करादौ ब्रह्मादिभिर्यज्ञाः कृत इति पुराणेतिहासयोरतिप्रसिद्धं यज्ञस्थलानि च प्रत्यक्षाणीति । केचिदिति । सनिष्ठाविशेषा एते बोध्याः

पूर्वत्र देवशब्दश्रुत्या मनुष्याधिकारनियमापवादेन देवानामधिकारो यथोक्तस्तथेह मुमुक्षौ जानश्रुतौ शूद्रेति श्रोतलिङ्गतो द्विजाधिकारनियमापवादेन वेदे शूद्रस्य चाधिकारोऽस्त्वितिदृष्टान्तसङ्गत्याह मनुष्याणामित्यादि । सिद्धान्ते शूद्रशब्दश्य क्षन्त्रिये समन्वयादध्यायन्तर्भावोऽस्य युक्तः । चातुर्वर्णस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारसाम्यं पूर्वपक्षे फलं । सिद्धान्ते तु तत्तारतम्यं तदिति बोध्यं । छान्दोग्याख्यायिकायामेष निष्कर्षः । जनश्रुतिर्नृपः प्रियतिथिर्बहुप्रदो बहुसद्गुणो वभूव । तस्य गुणैः परितुष्टा देवर्षयो धृतहंसवपुषो ग्रीष्मे प्रासादपृष्ठे शयानस्य तस्योपरि मालामावध्याजग्मुः । तेषामग्रगं हंसं पश्चादागच्छन्नेको हंसः संबोध्य साश्चर्यमाह भो भो भल्लाक्ष अस्य जानश्रुतेर्द्युलोकव्यापि तेजो न पश्यसि तत्तेजस्तान्धक्ष्यति अतस्तं विलङ्घ्य न गच्छेति भल्लाक्षेत्युपहासोक्तिर्भद्राक्षेत्यर्थः । इदं श्रुत्वा स प्राह । कमु वर एनमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रैङ्कमात्थेति । अस्यार्थः । कमुपदं आक्षेपार्थकं कथमित्यर्थः । वरो वराको जानश्रुतिः । वैङ्को नाम कश्चित्तत्त्वविद्वरेण्यो ब्रह्मचारी । योजयति देशान्तरं गमयति सयुग्वानं सारूढमिति युग्वा शकटः तेन सह स्थितमित्यर्थः । तथा चैनं वराकं प्राणिमात्रं जानश्रुतिं सयुग्वानं भगवन्तं ब्रह्मतेजसं रैङ्कमिवात्थ ब्रवीषीत्यर्थः । अज्ञतया निजनिन्दां श्रुत्वोत्तप्नो विज्ञं रैङ्कमासाद्यायं कृतार्थो भवत्विति दयालूनां हंसानां भावः । अथ स नृपो । हंसवाक्यात् स्वस्यापकर्षं रैङ्कस्योत्कर्षं च श्रुत्वा प्रतप्तहृत् रात्रिं कथञ्चिन् व्यतीयाय । ततो रात्यन्तसूचकं वन्दिस्तुतिमङ्गलतूर्यनिर्घोषमाकर्ण्य पर्यन्कस्थ एव त्वरया क्षत्तारमाहूयादिदेश विविक्तेषु गिरिगुहादिषु रैङ्काभिधं सयुग्वानमन्विष्या सम्यगाख्याहीति । स क्षत्ता तथैवान्विष्यन् क्वचिदतिविविक्ते शकटाधस्तान्निविष्टं पामानं कण्डूयन्तं वीक्ष्य सोऽयमिति निश्चित्य प्रवीण्याद्रैङ्कस्य गार्हस्थ्यच्छां ज्ञात्वा सत्वरमागत्य तं विज्ञापयामास । नृपश्च तमुपश्रुत्य गोनिष्करथान् गृहीत्वा रैङ्कमासाद्य देवतां पप्रच्छ रैङ्कस्तं प्राह अहहेति । अहहेतिनिपातः सकोपाह्वानमाह । हारेण युक्तो हावेत्वा मुक्तादामलग्नः प्राप्त इत्यर्थः । सरथस्तवैव गोभिः सहास्तु तिष्ठतु । नैतारता मदिच्छासिद्धिरिति भावः । एवं तदिच्छामवगम्य समानीतगोनिष्करथकन्योपहारं नृपं रैङ्कः प्राह आजहारेत्यादि । हे शूद्र इमा गोनिष्करथकन्यास्त्वमाजाहारानीतवानसि किन्त्वनेनैव कन्योपहाररूपेण मुखेन द्वारा मामालपयिष्यथा भाणयिष्यसीत्यर्थः । विद्याग्रहणस्य कन्यैवैका दक्षिणेति निष्कर्षः । इहेति । अधिक्रियते अधिकारी विधीयत इत्यर्थः । शुगन्येति । पौत्रायणस्य पुत्रायणगोत्रस्य । जानश्रुतेर्जनश्रुतापत्यस्य । शुगिति । शुचा शोकेन द्रवति रैङ्कं प्रति गच्छतीति व्युत्पत्तेः । तथच यौगिकोऽयं शूद्रशब्दः क्षन्त्रियेऽपि प्रयुक्तः स्वप्रभावपरिचयायेत्यर्थः ननु मुख्यशूद्रः सोऽस्तु किं जघन्येन योगेनेत्यत आह क्षन्त्रियत्वावगतेश्चेति । अन्यस्य जातिशूद्रस्येत्यर्थः । अथेति । तदिति क्षन्त्रियैत्वं । अथ शौनकमिति । शुनकस्यापत्यं शौनकं । कपिगोत्रं कापेयं पुरोहितं । अभिप्रतारिणं यजमानं । कक्षसेनस्यापत्यं काक्षसेनिं । तो भोक्तुमुपविष्टौ याचकेन परिविश्यमानौ कश्चिद्ब्रह्मचारी विभिक्षे याचितवानित्यर्थः । एतेनेति । एतेन द्विरात्रेण कर्मणा चैत्ररथमभिप्रतारिणं कापेया अयाजयन्नित्यर्थः । तस्मादिति चैत्ररथात् क्षन्त्रियादित्यर्थः । तस्येत्यभिप्रतारिणः । तत्तच्चेति चैत्ररथत्वं क्षन्त्रियत्वं चेत्यर्थः । तथा स्यातां ब्राह्मणक्षन्त्रियौ भवेतां संस्कारेति । अष्टवर्षमित्यादिखिलश्रुतौ त्रैवर्णिकानामेव वेदाध्ययनाङ्गोपनयनसंस्कारपरामर्शात्तेषामेव तदध्ययनेऽधिकारः । नाग्निरित्यादौ तु शूद्राणां तत्संस्काराभावोक्तेर्न तेषां तत्र अधिकार इत्यर्थः । चशब्दोऽवधारणे । न शूद्रे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हतीति स्मृतेश्च । पातकं भक्ष्याभक्ष्यविभागाभावकृतमित्यर्थः तदभावेऽति । जाबालः खलु मृतपितृको गुरूपसत्तिकामो गोत्रमजानन्मातरं पप्रच्छ किंगोत्रोऽहमस्मीति । साप्यहं न जानामीति प्रत्युवाच । ततः स गौतममुपेत्याह । भगवन् त्वयि ब्रह्मचर्यं चरितुमिच्छाम्यनुगृह्णातु भगवानिति । किंगोत्रोऽसीति गौतमेन पृष्टः स आह । नाहं गोत्रं वेद नापि मन्माता इति । ततः स गौतमस्तदीयेन सत्यवचसा तस्य शूद्रत्वाभावं निश्चित्य तदुपनयनादौ प्रवृत्तस्तं प्राह नैतदित्यादि । अस्यार्थः । एतत् सत्यवचनं विवक्तुं विविच्य निःसंशयं वक्तुमब्राह्मणो नार्हति । न त्वं सत्यादगाः सत्यवाक्यादतिगतः । तस्मात्वं ब्राह्मणोऽसीत्यर्थः । हे सौम्य सत्यकाम जाबाल स्वामहमुपनेष्ये तदर्थां समिधमाहरेति श्रवणेति । अर्थशब्देनार्थज्ञानतदनुष्ठाने बोध्ये । पद्यु हवेति । पद्यु पादसंयुक्तं सञ्चारक्षममित्यर्थः । बहुपशुः पशुतुल्यः । बहुच्प्रत्ययः । विभाषा सुपो बहुच्पुरस्तात्त्विति सूत्रात् । अयज्ञीयो यज्ञानर्हः । नाग्निवित्यादि स्फुटार्थः । आदिपदादुद्यमपर्वणि श्रीभगवद्वाक्यं । परिचर्याविनिन्दं ब्राह्मणानां नाधीयीत प्रतिषिद्धोऽस्य यज्ञः । नित्योत्थितो भूतये अतन्द्रितः स्यादेष स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः इति । स्मृत्यन्तरं चास्ति । अथास्य वेदमुपशृण्वन्तस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणं अध्ययने जिह्वाच्छेदः अर्थावधारणे हृदयविदारणमिति । अस्यार्थः । अस्येति शूद्रस्य । त्रपुजतुभ्यां प्रतप्ताभ्यां सीसलाक्षाभ्यां तद्द्रवाभ्यामित्यर्थः । श्रोत्रपरिपूरणं वेदश्रवणप्रायश्चित्तमित्यर्थ इति । विदुरादीनां चेत्यादिपदाद्धर्मव्याधः । एषां पूर्वजन्मानुष्ठितश्रवणादिना वामदेवादिवज्ज्ञानोत्पत्तिरिति सर्वं सुस्थं । तारतम्यमिति आनन्दोत्कर्षापकर्षरूपमित्यर्थः

एवमिति । प्रासङ्गिकमधिकारविचारं । पूर्वत्त्रेशानश्रुत्या जीवलिङ्गं वाधित्वाङ्गुष्ठशब्दस्य ब्रह्मपरत्वं यथोक्तं तथेह वज्रश्रुत्या प्रकरणं वाधित्वा वज्रशब्दस्याशनिपरत्वं वाच्यमिति दृष्टान्तसङ्गत्याह कठवल्ल्यामित्यादि । यदिति । वर्जयति नियमयति जनानिति वज्रं ब्रह्म । कीदृशं तत् प्राणो रक्षकं प्राणितीति व्युत्पत्तेः । महद्विभुः । भयं दगुधरं विभेत्यस्मादिति व्युत्पत्तेः । उद्यतं प्रकाशशालि । कीदृग्जगत् निःसृतमुत्पन्नं । तथाच यदिदं किञ्चिद्वज्रं कर्तृ उत्पन्नं सर्वं जगत् एजति कम्पयति एतद्यो विदुस्तेऽमृता मोक्षिणो भवन्तीति । किमत्रेति । ननु वज्रज्ञानेन कथं मोक्षस्तत्राह तज्ज्ञानेनेति । न हि वचनस्यातिगुरुत्वमस्तीत्यर्थः । तस्येति प्रकरणस्य । श्रुत्या प्रकरणवाधस्तु सुसिद्ध एवेत्याकाशस्तल्लिङ्गादित्यादिवद्बोध्यः । कम्पनादिति । उह्योऽत्र पक्षः । वज्रशब्देन श्रीहरिर्वाच्य इत्यत्र ब्रह्मवैवर्त्तवाक्यमुदाहरति चक्रमिति । चंक्रमणात् सर्वत्र गमनात् वर्जनान्नियमनात् खण्डनाद्द्युष्टविनाशनादित्यर्थः । अयं भाव इति । अत्र सर्वपालकत्वसर्वप्रशास्तृत्वमोचकत्वैर्लिङ्गैर्वज्रश्रुतावेकस्या वाधो युक्तः । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे इति । न्यायादिति प्रागवोचाम ज्योतिरिति । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारके नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति वाक्यं यदिदं किञ्चिदित्यतः पूर्वं श्रूयते । भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चम इति वाक्यन्तु तस्मात् परत्र श्रूयते । तत्रोभयत्रापि ब्रह्मसाधारणस्य भासभयशब्दबोध्यस्य तेजसः प्रभावस्य दर्शनान्मध्यगतं वज्रशब्दोक्तं भयङ्करं वस्तु ब्रह्मेवेत्यर्थः । अत्र ज्योतिः परिमैश्वर्यं बोध्यं

पूर्वत्र प्राणशब्दितत्वादिकं वज्रशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे यथा गमकं तथाकाशशब्दस्य तत्परत्वे गमकं किञ्चिन्नास्तीति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याहाकाशेत्यादि । तदब्रह्म तदमृतमित्यादेर्मुक्तजीवेऽपि सम्भवादित्याशयः । आकाशो हेत्यस्यार्थ। आकाशो ब्रह्मैव । ह वै निश्चये । नामरूपयोर्निर्वहिता निर्वाहकृत् । ते नामरूपे संज्ञादिविमुक्तस्याकाशस्यान्तरा मध्ये स्तः यद्वा ते द्वे यदन्तरा यद्विना स्तः ताभ्यां यदस्पृष्ट इत्यर्थः । तस्यापीति मुक्तजीवस्य । इहेति । जगन्निस्मितीति । सत्यसङ्कल्पयोगादिति भावः । प्रसिद्धश्च को ह्येवान्यादित्यादौ

स्यादेतदिति । अर्थान्तरं भिन्नमित्यर्थः । उभाविति । इहलोकपरलोकावित्यर्थः । तथात्वमिति ब्रह्मत्वं । फलोक्तिः ब्रह्म भूयायाप्तिवचनं । क्वचित् द्वासुपर्णेत्यादिषु । तस्यैव ब्रह्मणः । सुषुप्तीति । संपरिष्वक्तः समाश्लिष्टः । अन्यरूढोऽधिष्ठितः । तस्यापि जीवान्तरस्यापि नन्विति । एतावत सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्जीवब्रह्मभेदप्रतिपादनेन नाभीष्टसिद्धिर्मुक्तजीवाद्ब्रह्मणो भेदसिद्धिर्नेत्यर्थः । तत्र हेतुरौपाधिकेति । अस्मत्सिद्धान्तेऽप्याविद्यके भेदस्वीकारादित्यर्थः । तत्रैवेति । तच्छ्रवणात् सर्वाधिपत्याद्युक्तेः । तथात्वमौपाधिकत्वं । तदुक्तिर्ब्रह्मत्वोक्तिः । ननु तद्भेद आनन्दमयाधिकरणे दर्शितोऽस्त्यत्र पुनस्तभुक्तिः पौनरुक्तमिति चेत्तत्राह नेतर इत्यादि । सङ्गत्यन्तरमाह मुक्तकालिकेति

चतुर्थपादः । अथ प्रधान पुरुषावभासकानि कानिचिद्वाक्यानि ब्रह्मणि सङ्गमयितुं मङ्गलमाचरति तम इति । यस्य श्रीकृष्णपुष्णः श्रीबादरायणरवेर्गोगणैर्वाग्वृन्दैरेव गोगणैः किरणवृन्दैः सांख्यघनोदीर्णं कपिलमेघकल्पितं तमः अज्ञानमेव तमस्तिमिरं विदीर्णं विनष्टमभूत् तं वयं समुपास्महे भजामहे इत्यन्वयः । गौर्नादित्ये बलीवर्दे किरणक्रतुभेदयोः । स्त्री तु स्यात् दिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि । नृस्त्रियां स्वर्गवज्राम्बुरश्मिदृग्वाणलोमस्विति केशवः । तं कीदृशमित्याह सम्विदिति । सम्वित् ज्ञानशक्तिः सैव निखिलपालनलक्षणो विचारः । स एव भूषणं यस्य तमित्यार्थः । अत्र समस्तवस्तुविषयं रूपकमङ्गी परम्परितन्त्वङ्गं । अष्टारिंशतिसूत्रकमष्टाविकरणकं चतुर्थपादं व्याख्यातुमुक्तार्थानुवादपूर्वकमवतारयति मुक्त्युपायतयेत्यादिना । पूर्वपूर्वत्र ब्रह्मैव कारणं न प्रधानादीत्युक्तं । तन्न युक्तं प्रधानादेरपि कारणत्वेन वेदान्तेषृपलब्धः । न च कारणद्व यं वैयर्थ्यं कल्प्यं भेदेन व्यवस्थितेरित्याक्षेपः सङ्गतिरियमप्येकेषामिति वदता सूत्रकृतैवं सूच्यते । आनन्तरन्यायप्रसिद्धजीवोक्तिभङ्गेना प्रसिद्धब्रह्मोक्तिपरवद प्रसिद्धप्रधानोक्तिपरमेव काठकवाक्यं स्यादिति दृष्टान्तसङ्गतिः । पूर्वपक्षे ब्रह्मसमन्वयानियमः सिद्धान्ते तु तन्नियमः फलमिति भाव्यं । इन्द्रियेभ्य इत्यादि । अर्थाः शब्दादयो विषया इन्द्रियेभ्यः परास्तदाकर्षकत्वेन प्रधानभूता इत्यर्थः । अतएवेन्द्रियाणि ग्रहाः शब्दादयस्त्वतिग्रहाः श्रूयान्ते । गृह्णन्ति निवध्नन्ति विषयासक्तं पशुमिति पूर्वेषां ग्रहत्वं तदाकर्षकत्वात् तदुत्तरेषन्त्वतिग्रहत्वमिति ज्ञेयं । इन्द्रियार्थव्यवहारस्य मनोमूलत्वादर्थेभ्यो मनः प्रधानं । निश्चितविषयान् भुङ्क्ते इति संशयात्मकात् मनसो निश्चयात्मिका बुद्धिः परा । भोगोपकरणाद्बुद्धेर्भोक्तात्मा परः । कीदृशो महान् देहेन्द्रियान्तःकरणानां स्वामीत्यर्थः । महत आत्मनो जीवादव्यक्तं सूक्ष्मशरीरं तेनैव जीवस्य नानायोनिषु समाकर्षणात् अस्मात् तत् प्रधानमित्यर्थः । तस्मादव्यक्तात् सूक्ष्मात् शरीरात् पुरुषः परः । देहेन्द्रियादिसर्वनिरन्तृत्वात्तत्तत्सर्वप्रवर्तकत्वाच्च तस्मादपि प्रधानशित्यर्थः । तत्रेति । परापरभावेनेति । यथोत्तरं परत्वं यथापूर्वं अपरत्वमिति ज्ञेयम्। । आनुमानिकेति । एकेषामिति । एतदिति । पूर्वत्रेति । एतस्मादिन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्यादिवाक्यात् पूर्ववर्तीत्यर्थः । आत्मानमित्यादेरर्थः । आत्मनो भोक्तृत्वेन प्राधान्यात् रथित्वं भोगसाधनशरीररथस्वामित्वमित्यर्थः । शरीरस्य रथवद्भोगसाधनत्वाद्रथत्वम् । विवेकाविवेकवृत्तिभ्यं शरीरद्वारा सुखदुःखयोर्भोक्तुर्नयनात् बुद्धेः सारथित्वम् । मनसा हयरश्मिस्थानीयेन विवेकिना विषयेभ्य इन्द्रियाणि निवर्त्त्यन्ते । तेन अविवेकिना तेषु भानि प्रवर्त्त्यन्ते इति मनसः प्रग्रहत्वम् । इन्द्रियाणि संयतानि सन्मार्गं प्रापयन्ति असंयतानि कुमार्गमिति तेषां हयत्वम् । हयो । मार्गमालक्ष्य चलन्तीन्द्रियाणि तु विषयमुपलभ्येति शाब्दादीनां गोचरत्वं मार्गत्वमित्यर्थः । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिण इति वाक्यमिहैव बोध्यम् । इन्द्रियं मनोयुक्तं यथा स्यात् तथात्मा जीवो भोक्तेत्याहुरित्यर्थः । युक्तमिति भावे निष्ठा । ईदृशो यः प्रमाता स चेत् सत्प्रसङ्गी स्यात् तदा अध्वनः संसारमार्गस्य पारं विष्णोस्तत् परमव्योमाख्यं पदमाप्नोतीति । वशीकार्यतायामिति । इन्द्रियाणां वशीकार्यता । तत्प्रवृत्त्यनधीनतया भगवत्प्रावल्यं तत्प्रमाणं भगवतो । वशीकार्यता तद्भक्तैस्तस्य प्रपत्तिरेवेति बोध्यम् । अव्यक्तशब्देनेति गृह्यन्त इति पूर्वेणैवान्वयः । परिशेषादिति । प्रसक्त प्रतिषेधेनान्यत्राप्रसङ्गात् शिष्यमाणे अप्रत्ययात् परिशेषस्तस्मादिभ्यर्थः । न चेति । स्मार्त्ततत्त्वानि कपिलस्मृत्युक्तानि । तन्मतविरोधादिति । इन्द्रियेडभ्योऽर्थानां परत्वं तद्धेतुत्वादिति अर्थेभ्यो मनसः परत्वं तद्धेतुत्वादिति च संख्या न मन्यन्ते । महानात्मा बुद्धेः पर इत्यत्रापि महतो महान् पर इति वाच्यम् । एतच्च तैर्न मन्तव्यं बुद्धिशब्देन महत्तत्त्वस्य स्वीकारात् । तथात्मशब्देन महतो विशेषणं च तन्मतमिति सर्वमेतत् तत्सिद्धान्तेन सहासङ्गतम् । अतः पुरुषविश्वस्तानामेवेह ग्रहणं युक्तमिति सूक्ष्ममिति । गोभिः श्रीणीत मत्सवमितिवत् प्रकृतिवाचकेन शब्देन विकारो लक्ष्यः गोभिर्गोविकारैः पयोभिर्मत्सवं सोमं श्रीणीत मिश्रितं कुर्यादिति तदर्थः । प्राक् प्रलये । तद्योग्यमव्यक्तशब्दयोग्यम् नन्वित । तत्रेति सांख्यशास्त्रे । तदधीनेति । परमेति । अत्मादिति प्रधानात् तदुपादायेत्यर्थः । मायी परेशः । यः परेशः । निहितार्थः इदमेवं करिष्यामीति चित्तवृतप्रयोजन इत्यर्थः । दधाति सृजति । स एवेति श्रीभागवते । स ईश्वरः श्रीहरिः । प्रकृतिमनुससार तां क्षोभयितुं प्रविवेशेत्यर्थः । किदृशीमित्याह निजेति । निजवीर्येण स्वरूपशक्तिबलेन चोदितां वशीकृत्य महदादिकार्ये नियोजितानित्यर्थः । स्वशक्तिभूतानां जीवानां मायां मोहिकां वशयित्रीमित्यर्थः । किमर्थमनुससार । अनामरूपे संज्ञामूर्त्तिरहिते आत्मनि जीवे रूपनामनी देवादिर्मूर्त्तित्तत्संज्ञे विधित्समानश्चिकीषुर्जीवानां भोगापवर्गार्थं तेषां स्थूलसूक्ष्मोपाधिं सिसृक्षन्नित्यर्थः । शास्त्रकृत् तदनुसृतेः पूर्वमेव वेदादिशास्त्राविर्भावकारीति कर्मज्ञानभक्तिसिद्धये प्रागेव तत्प्रतिपादकं शास्त्रं प्रकटितवानिति निरुपाधि हि तत्कर्तृत्वमुक्तम् । प्रधानमिति श्रीवैष्णवे । पुरुषं जीवशक्तिम् । व्ययाव्ययौ सविकारनिर्विकारौ । मयेति श्रीगीतासु । अध्यक्षेण स्वामिना । मायाक्षेत्रज्ञकर्मासुगुण्येनाधिष्ठिता प्रकृतिः सचराचरं सूयते जनयति । अनेन क्षेत्रज्ञकर्मासुगुण्येन मत्कर्तृकेण प्रकृत्यधिष्ठानेन हेतुना जगद्विपरिवर्तते पुनःपुनर्भवति ज्ञेयत्वेति । गुणपुरुषेति । प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानेनेत्यर्थः । न त्वत्रेति । अत्र अस्यामुपनिषदि अव्यक्तशब्दमात्रं श्रूयते न त्वन्यदित्यर्थः वदतीति । अशब्दमिति । नित्यं सर्वदेति प्रत्येकं सम्बध्यते । निचाय ज्ञात्वा । प्रधानपक्षेऽप्येताद्वाक्यं सङ्गतम् । तत् किल शब्दादिशून्यं महत्त्वात् परञ्च ज्ञेयञ्च सांख्यैः स्मर्यते । मैवमेतत् । कुतः प्रकरणात् । एवं सति ब्रह्मपक्षे तद्वाक्यार्थः । प्राकृतशब्दादिभोगशून्यं नित्यं महतो जीवाद्धिरण्यगर्व्भादपि परं ब्रह्म निचाय ज्ञात्वोपास्य च मृत्युमुखात् कालाननात् विमुच्यते विमुक्तो भवतीति । इह वाक्ये सच्चिदानन्दैकरसं परमपुरुषार्थरूपं निखिलहेयप्रत्यनीकं ब्रह्म निरूप्यते न तु प्रधानमिति भावः त्रयाणामिति । नचिकेतसा यमादर्थत्रयं वृत्तं पितृप्रसन्नता स्वर्गहेत्वग्निविद्यात्मविद्या चेति । तन्त्रयमेव अत्रोपदिष्टं नान्यदिति कठबल्ल्यां दृश्यते ततोऽत्र प्रधानं नानेयमित्यर्थः । आत्मशब्देनात्मत्वजातिमद्ग्रहणाज्जीवेशयोर्लाभः महद्वच्चेति । बुद्धेरात्मेत्यत्र महच्छब्देन प्रथमविकारे वाच्ये महतो महान् पर इत्यनिष्टं स्यात् तथात्मशब्देन महतो विशेषणं चानिष्टमतो न प्रथमविकारो गृह्यते । एवमात्मपरत्वोक्तेस्तत्राव्यक्तशब्देन प्रधानं न ग्राह्यम् । न ह्यात्मनः परतया प्रधानं सांख्यैर्मतं तस्मात् सूक्ष्मशरीरं तदिति सुष्ठूक्तम्

पूर्वमव्यक्तशब्दमात्रेण प्रधानस्य स्फुटमप्रतीतेस्तच्छब्दस्य प्रकृतशरीरपरत्वमुक्तं इह त्वजाशब्दात् लोहितेत्यादिना त्रैगुण्यार्थाच्च तस्य स्फुटं प्रतीतेरजाशब्दः प्रधानपरोऽस्त्विति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह अन्योऽपीत्यादि । अजामित्यादेः पूर्वपक्षेऽर्थः । लोहितेति । रजःसत्त्वतमांसि गुणा लक्ष्यन्ते । बह्वीः प्रजा इति वहवः पुरुषा बोध्यन्ते । सृजमानामित्यजायाः स्वतः कर्तृत्वञ्च । एको विवेकहीनोऽजः पुरुषस्तां जुषमाणो भजन्ननुशेते । तामात्मत्वेनोपगम्य ताद्गतसुखदुःखाद्यनुभवतीत्यर्थः । अन्यस्त्वजो विवेकिनां भुक्तभोगां कृतभोगविवेकज्ञानां जहाति भुक्त्वा विमुच्यत इति । सिद्धान्ते तु एको जीवः अन्यस्त्वीश इत्यर्थो बोध्यः । तस्यापि जिघ्रति षड्गुणेश इति श्रीभागवते तद्भोगस्मरणात् । संशयं दर्शयति किमत्रेति । वैदिकी वेदोक्ता । पूर्वपक्षं परिहरति चमसवदिति । चमसो यज्ञीयपात्रविशेषः । तस्याः सांख्योक्तायः प्रकृतेः । सोऽयमिति । कथञ्चिदर्वाग्विलत्वादेरन्यत्राप्यविशेषादित्यर्थः । अर्थेति । अर्थेन प्रकरणेन च विशेषो निश्चीयते । यथा हरिं भज भवच्छिदे इत्यत्रानन्यसाध्येन मोक्षलक्षणेन फलेन हरिशब्दस्य परमात्मत्येवार्थः । देवो जानाति मे मन इत्यत्र वक्तृश्रोतृबुद्धिसान्निध्यलक्षणेन देवशब्दस्य भवानित्येवार्थो निश्चितस्तथा प्रकृतेऽर्थप्रकरणादिकं नास्तीति न स्मार्त्तिप्रकृतिर्निश्चेयेत्यर्थः । संयोगादिरादिपदात् । तन्मात्रेति । सृष्टिमात्रप्रत्ययादित्यर्थः ज्योतिरिति । शिरोरूप इति । मनुष्यमस्तकमिह चमसत्वेन रूप्यत इत्यर्थः । अस्यामुपनिषदि । शाखिन आथर्वणिकाः । त्रिगुणावस्थं विभक्तगुणत्रयम् । ममेति श्रीगीतासु नन्विति । अजात्वं ब्रह्मवन्नित्यत्वम् । ज्योतिरुत्पन्नत्वं ब्रह्मकार्यत्वम् । कल्पनेति । यथेति । अकल्पयदसृजत् । प्रकृतेर्नित्यत्वे प्रमाणं तम आसीदित्यादि । प्रकेतं जगत् । तेन परमात्मना सह । च्विप्रत्ययेति । अनेकमेकं भवतीति व्युत्पत्तेर्महानव्यक्तमित्यादि प्रलीनानामवोत्पत्तिरिति भावः । स्मृतिस्तमर्थं स्फुटयति तस्मादिति भारतवाक्यम् । तस्मात् तमःशक्तिकात् परमात्मनः । प्रधानेति श्रीवैष्णवे । कारणमित्यत्र ब्रह्मेति बोध्यम् । द्व्यवस्थत्वं ग्राहयितुमाह यथेत्यादि । मधुव्यपदेशानर्हसूक्ष्मात्मना स्थितिः कारणवस्था वस्वादिभोग्यरसाश्रयतया मधुत्वं कार्यावस्थेत्यर्थः

पूर्वमजामन्त्रन्येशशक्तिपरत्वनिर्णायकः प्रागूर्द्ध्वञ्च तच्छक्तिप्रसङ्गो । यथास्ति तथायमस्मिन्निति मन्त्रस्य कपिलोक्तपञ्चविंशतितत्त्वनिर्णायका पञ्चजनश्रुतिरस्तीति । दृष्टान्तसङ्गत्याह बृहदारण्यके यस्मिन्नित्यादि । फलद्वयमिह प्राग्वद्बोध्यम् । यस्मिन् परेशे प्राणादयः पञ्च सर्वाधार आकाशश्चैते सन्ति तमेवात्मानं विभुविज्ञानानन्दं ब्रह्म बृहद्गुणकममृतमविनाशिनमहं मन्ये ज्ञात्वोपास्ये । य इदं विद्वानमृतो मुक्तः । तद्विज्ञानेन मुक्तेरवश्यम्भावादिति भावः । बहुब्रीहिगर्भेति । पञ्चकृत्व आवृत्ताः पञ्चेति पञ्चपञ्चाः संख्ययव्ययासन्न दूराधिकसंख्याः संख्येयेति सूत्रात् समासः । संख्येयार्थया संख्यया सहाव्ययादयः समस्यान्ते स बहुब्रीहिरिति तदर्थः । द्विरावृत्ताः दश द्विदश विप्रा इतिवत् । बहुब्रीहौ संख्येये डज् बहुगुणादिति सूत्रात् डच् समासः । संख्येये यो बहुब्रीहिस्तस्मात् डच् नच बहुगुणशब्दाच्चेति तदर्थः । अन्यपदार्थवृत्त्यभावेऽप्ययं बहुब्रीहिर्द्वित्रा इतिवद्बोध्यः । तल्लक्षणस्य प्रायोऽभिप्रायत्वात् तदधिकारपठितत्वेऽपि तत्त्वमिति न दोषः । ततश्च पञ्चपञ्चाश्च ते जनाश्चेति कर्मधारये पञ्चविंशतिलाभः । नम्वात्मकाशाभ्यां सप्तविंशतिः स्युरिति चेत् तत्राहात्मेति । पञ्चविंशत्यन्तर्भूतयोस्तयोः प्राधान्यात् कथञ्चित् पृथक्कृत्वोक्तिरित्यर्थः । कथञ्चित्त्वन्स्त्वगतिकगतिः । जनशब्दस्तत्त्ववाची जनस्तत्त्वसमूहक इति स्मरणात् । एतं पूर्वपक्ष निरस्यन्नाह न संख्येति । तान्यत्रेति कपिलोक्तानीत्यर्थः । नानाभूतेष्विति । मूलप्रकृतिरेका प्रकृतिविकृतयो महदादयः सप्त इन्द्रियाण्येकादश भूतानि तु पञ्चेति विकृतय एव षोडश प्रकृतिविकृतिभावहीनः पुरुष एक इत्येवं नानाभूतानि तानि न तु पञ्चपञ्चकरूपाणीत्यर्थः । कपिलोक्तसंख्याङ्गीकारे वाधकान्तरञ्चाह आत्मेति । तथा चापसिद्धान्तापत्तिः । दिगिति । एते संज्ञायामेव समस्येते स कर्मधारयः । दिग्‌यथा दक्षिणाग्निः । संख्या यथा सप्तर्षयो विप्र इति प्राणेति । तत्तद्वृत्त्येककारणं तद्व्यापकं वा ब्रह्म ये विदुरित्यर्थः ज्योतिषैकेषामिति । प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुरिति केचित् काण्वः पठन्ति

पूर्वत्र ज्योतिषा वा पञ्चसंख्यापूर्त्तिरिति विकल्पस्याविरोधः कारणविषयत्वाभावात् । अथ कारणे वस्तुनि तस्य विरुद्धत्वेन स्वीकारानौचित्यात् तदनादरेण प्रधानस्यैव कारणत्वं समर्थनीर्यमिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याह पुनरपीति । नन्विरोधार्थमयं न्यायोऽत्रासङ्गतः । मैवम् । समन्वयाद्वाक्यार्थज्ञाने स्मृत्यादिप्रमाणान्तरविरोधशङ्कापरिहारस्याविरोध्यायार्थत्वात् । इह तु कारणविषयवाक्यानां मिथो विरोधान्न ब्रह्मणि समन्वयः संभवीत्याशङ्क्य तत्परिहारेण समन्वयस्य साध्यत्वात् तदध्यायसङ्गतिसिद्धेः । असत्परस्य वाक्यस्य स्वीकृतसत्परत्वनिरासेन समन्वयस्थापनात् पादसङ्गतिश्च बोध्या । एकत्रेति तैत्तिरीयके । अन्यत्रेति छान्दोग्ये । अव्याकृतं प्रधानं । तथाच प्रतिवेदान्तं कारणवैविध्यात् तद्विगानं स्फुटम् । तत्तत् प्रतिपादयतां मिथो विरोधान्न तेषां ब्रह्मणि समन्वयः । किन्त्वनुमानसिद्धप्रधानलक्ष्यत्वमेव साम्प्रतमिति भावः । एवमिति । सा सृष्टिरनेकधा परमाणुसमारब्धतत्सङ्घरूपत्वादित्येर्थः । विवक्षितमाह तदेवमिति । अस्मिन् पक्षे प्रधानवादे । इह प्रधाने । तत्रैव प्रधाने । एवं प्राप्ते निरस्यति कारणत्वेन चेति । लक्षणेति । लक्षणसूत्रं जन्माद्यस्य यत इत्येतत् । तस्यैकस्य ब्रह्मणस्तद्गुणकत्वं तैत्तिरीयके दर्शयति यथा सत्यमित्यादिना । अथ छान्दोग्येऽपि तद्गुणकत्वं दर्शयति यथा सदेवेत्यादिना । तत्त्वेन तद्गुणकत्वेन । एवमन्यत्रापीति बृहदारण्यकादावपि । तैत्तिरीयकादिवत् तद्गुणकस्यैव ब्रह्मणः खादिहेतुत्वमन्वेषणीयमित्यर्थः । कार्येति । सारूप्यं साधर्म्यं । आत्माकाशेत्यादौ क्रमेण व्याप्तिसन्दीप्तिप्राणनादि धर्मसम्बन्धो बोध्यः समाकर्षादिति । तत्सम्बन्धितया नामरूपोपयोगितया । अन्यथा सदेव । सौम्येदमग्र आसीदिति सत्कारणतां निरूप्य तद्ध्येक आहुरसदेवेदमग्र असीदित्यादिना असत्कारणतां सम्भाव्य तस्याः प्रत्युक्तिः कुतस्तु खलु सौम्येदं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायतेति वाक्येन कृतास्ति सा कथं सम्भवेत् यद्यसदेव कारणं स्यात् किञ्चासीदिति कालसम्बन्धोऽप्यस्य तया सह न स्यात् सतोरेव सम्बन्धात् तस्मादुक्तमेव चार्वित्यर्थः । तदन्तरात्मभूतं तच्छक्तिकं मतं । व्याक्रियते इति कर्मकर्त्तरि प्रयोगः । एवमेव व्याचष्टे तच्छक्तिकमित्यादिना । कार्यविषयं विज्ञानं तु क्वचिदाकाशपूर्वतया क्वचित्तेजःपूर्वतया क्वचित् प्राणपूर्वतया क्वचिदक्रमाच्च सृष्टिवर्णनात् किल न वियदश्रुतेरित्यदिना परिहरिष्यति

पूर्वत्र स एष इति परवाक्यतो ब्रह्माकर्षणात् तद्वेदं तर्हीति पूर्ववाक्यं ब्रह्मपरतया व्याख्यातं तद्वत् परस्मात् कर्मवाक्यात् पूर्वब्रह्मवाक्यं कापिलपुरुषपरं स्यादिति दृष्टान्तसङ्गत्याह कौषीतकीत्यादिना । बालाकिना बालाकापुत्रेण । बाह्वादिभ्यश्चेति सूत्रादिञ्प्रत्ययः । आदित्यादिष्विति । आदित्यचन्द्रविद्युदाकाशाद्यधिकरणकेष्वित्यर्थः । तो हेति बालाक्यजातशत्रू बोध्यौ । तद्यथेति । तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मा तैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवमेवैते आत्मानं भुञ्जतीति वाक्येन च भोक्तुरेव निरूपणादित्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु श्रेष्ठी प्राणभूतः पुमान् स्वैर्भृत्यैर्भोगोपकरणभूतैर्भुङ्क्ते भृत्याश्च भोजनाच्छादनादिना प्रधानं तमुपजीवन्ति । एवं जीवः आदित्यादिभिः प्रकाशादिना भोगोपकरणभूतैभुङ्क्ते । आदित्यादयोऽपि हविर्ग्रहणादिना भृत्यवज्जीवमुपजीवन्तीति जीवोऽत्र भोक्ता सिद्ध इति स एव सांख्योक्तो जीव एवेत्यर्थः । एवं प्राप्ते परिहरति जगदिति । उह्योऽत्र पक्षः । एतदिति । एतदिति सर्वनाम्ना प्रत्यक्षादिप्रमाणेऽपि लक्षितं जगन्निर्दिष्टम् । सति चेति । जगद्वाचित्वे सत्येक कर्मशब्दः सार्थकः स्यात् । तत्र हेतुः पुरुषमात्रेति । आदित्यादयः षोडश सर्वे कर्तार इति या शङ्का सा तदैव निवर्त्तते यदि कर्मशब्दोऽन्तर्भूतादित्यादिकं जगद्ब्रूयादित्यर्थः । नहि जगदन्तर्भूतानामादित्यादीनां जगत्कर्तृत्वं सम्भवेदिति भावः । न चेति । अस्वीकारात् तन्मते प्रकृतेरेव विश्वकर्तृत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । न चाध्यासादिति । पुरुषे कर्तृत्वं प्रकृत्यध्यासाद्भवेदिति न वाच्यम् । असङ्गो ह्ययं पुरुष इति श्रुतिव्याकोपापत्तेरित्यर्थः । स चेदिति । स नृपतिरजातशत्रुः । तदिति मृषाभाषित्वम् । सिद्धान्ते वाक्यार्थमाह तदेवं सतीत्यादिना आशङ्क्य समाधत्ते नन्वत्रेत्यादिना । जीवेति । इन्द्रप्रतर्दनेति । प्राणस्तथानुगमादित्यस्मिन्नधिकरणे चिन्तितमेतत् । तत्परत्वेन तन्नेयमिति । मध्येऽपि यस्य चैतत् कर्मेति जगदात्मककर्मकर्तृत्वोक्तेः पुरुषमात्रानुक्तेश्चेति बोध्यम् । न चेदमिति । प्राणस्तथेत्यधिकरणे कर्मपदस्याविचारणान्न तेनोक्तार्थतेत्यर्थः नन्विति । अतथाभूतत्वं ब्रह्मबोधकत्वाभावः । तस्य वाक्यसन्दर्भस्य । तत्रापीति । प्रश्नव्याख्यानयोरपीत्यर्थः । स एवेति । शयनाधारादिप्रश्नद्वारेण जीव एव पृष्ट इति प्रश्ने प्रतीयत इत्यर्थः । स्फुटमन्यत् । एवं शङ्कायां पठत्यन्यार्थस्त्विति । प्रश्नेति । ब्रह्मजिज्ञासुं बालाकिमादाराजातशत्रुः सुप्तपुरुषसन्निधिं गत्वा हे सोमराजन्निति सुप्तमाहूयाह्वानशब्दाश्रवणात् प्राणदेवभोक्तृत्वं निरूप्य यष्टिघातोत्थापनेन प्राणादिभिन्न जीवे प्रतिबोधिते पुनर्जीवभिन्नाधिकरणभवनापादानविषयान् प्रश्नान् स्वयमेव चकार क्वैष एतदित्यादिना । अस्यार्थः । हे बालाके शयनमेतद्यथा स्यात् तथा एष पुरुषः क कस्मिन्नधिकरणेऽशयिष्ट स्वापे शयनं कृतवानित्यधिकरणप्रश्नार्थः । एतद्भवनमेकीभावो यथा स्यात् तथा क्वाश्रये सुप्तोऽभूदिति भवनायतनप्रश्नार्थः । शयनभवनयोराधारं पृष्ट्वोत्थानावस्थायामागमनापादानं पृच्छति एतदागमनं यथा स्यात् तथा कुतः कस्मात् उद्बोधावस्थायामगादुत्थानं कृतवानित्यर्थः । एतत्प्रश्नोत्तरदानासमर्थं बालाकिं मत्वा स्वयमेवोत्तरमाह यदा सुप्त इत्यादि । शयनभवनयोराधार उत्थानपादानं च प्राणशब्दबोध्यः परमात्मैवेत्युत्तरार्थः । तथा च जीवस्य भोक्तुर्यत्र शयनभवने यतश्चोत्थानमेकीभावभ्रंशरूपः स पुरुषोत्तमो हरिवेवात्र निखिलकर्त्ता वेद्यतया मयोपदिष्ट इति । एतस्मादिति । आत्मनः परेशात् । प्राणा इन्द्रियाणि । यथायतनः यथास्थानं । देवास्तदधिष्ठातारः । लोकाः स्थानानीत्यर्थः । एष इति विज्ञानमयो जीवः

ब्रह्मोपक्रमसामर्थ्याद्वाक्यार्थस्य यथा ब्रह्मपरत्वं वर्णितं प्राक्‌ तद्वत् मैत्रेयीब्राह्मणे जीवोपक्रमसामर्थ्यात् जीवपरत्वं स्यादिति दृष्टान्तसङ्गत्याह बृहदारण्यक इत्यादिना । न वा अरे पत्युवित्यादेरर्थः । अरे मैत्रेयि मित्रपुत्रि पत्युः कामाय अभिलाषाय तं पूरयितुं पतिः प्रियो भवतीति नैव स्वया बोध्यं अपि तु आत्मननो जीवस्यैव कामाय पतिः प्रियो भवतीत्येवमग्रिमेषु पर्यायेषु व्याख्येयम् । यद्भोगाय पत्यादिप्रपञ्चः प्रकृत्या सृष्टः स एवात्मा जीवः प्रकृतेः प्राकृताच्च देहादेर्विविच्य त्वया द्रष्टव्य इति पूर्वपक्षार्थः । सिद्धान्तार्थस्तु भाष्येणैव स्फुटीकृतोऽस्तीति । तत्रोपक्रम इति । पतिजायादिभोग्यवद् भोक्तृपक्रमान्मध्येऽप्येतेभ्य इति जीवधर्मप्रत्ययाच्च कापिल एवायमात्मा द्रष्टव्योऽभिधीयते । एतेभ्यो देहरूपेण परिणतेभ्यः प्राक् तेभ्यो भूतेभ्यः सम्यगुत्थाय देवादिभावमनुभूयेत्यर्थः । तान्येवंभूतानि विनष्टान्यनुलक्षीकृत्य विनश्यति म्रियते । प्रेतस्थितस्य तस्य देवमानवादिसंज्ञा नास्ति न भवतीत्यर्थः । विज्ञातारमित्युपसंहाराच्च कापिलः सोऽभिमत इत्याहोपसंहार इति । सत्त्वधर्मौ ज्ञानसुखे स्वस्मिन् अध्यस्य चिन्द्रूपोऽयं जीवः संज्ञातारं सुखिनञ्च मन्यत इति कापिलमतम् । ननु जीवविज्ञानेन सर्वविज्ञानं कथमुपपद्येत तथाहात्मेति । भोक्तृर्थत्वादिति । शय्यासनादिवदिति ज्ञेयम् । औपचारिकमिति गौणमित्यर्थः । न त्विति । वाक्येति । तमेव विदित्वेत्यादौ परमात्मज्ञानस्यैव मोक्षोपायतया श्रवणात् नास्य वाक्यस्य जीवपरत्वमिति न वाच्यमित्यर्थः । तत्र हेतुस्तस्यैवेति । तस्य कापिलस्य जीवात्मनस्तत्वममृतत्वं मोक्ष इत्यर्थः । अत्रैव कापिले जीवात्मनि । एवं प्राप्ते ब्रूते वाक्यान्वरादिति । उह्योऽत्र पक्षः । तत्रैव परमात्मनि श्रीहरौ त्रिमुनिसन्मत्यापीति । आश्मरथ्यौडुलोमिकाशकृत्स्नामतेनापीत्यपिशब्दात् स्वस्यैतदेव मतमित्युक्तम् । प्रतिज्ञेति । लिङ्गं सामर्थ्यं बोध्यम् । न चैतदिति । एतदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं । न हि सा सा चेति । स विश्वाश्रयता सा सर्वज्ञता च परेशादन्यत्र जीवे न सम्भवतीत्यर्थः । तस्याल्पकत्वादिति भावः । तदन्यस्मिन् परेशभिन्ने पुंसि जीवे कर्मवश्ये इति हेतुगर्व्भं विशेषणमेतत् । न चेति । ब्रुवन् याज्ञ्यवल्क्यः । तज्ज्ञानेन जीवज्ञानेन न चात्रेति । प्रतिज्ञानुपरोधार्थमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्ध्यर्थम् । येनार्चित इति पाद्मे । सर्वकर्मकं प्रीणनं पूर्वार्धे सर्वकर्तृकन्तु परार्धे बोध्यम् । तथेति । तथाभावस्य तादृशप्रीणनस्य । तत्र भगवदाराधके अदर्शनादित्यर्थः । उत्क्रमिष्यत इति । एवंभावादित्यस्य व्याख्यानं सर्वप्रियत्वादिति । सर्वेषां प्रियः प्रीणनकर्ता यः स च सर्वे प्रिया प्रीणनकर्त्तारो यस्य स च सर्वप्रियस्तत्त्वादित्यर्थः । प्रीज्ञे तर्पणे इत्यस्मात् कर्त्तरि कप्रत्ययः । इगुपधज्ञाप्रीकिरः क इति सूत्रात् । तदयमत्रेति । सर्वं वस्तु मद्भक्तस्यानुकूलमस्तु । मद्भक्तस्तु मदधिष्ठानधिया सर्वस्मिन् वस्तुनि अनुकूलोऽस्तु इति भगवतो योऽभिलाषस्तमहं सफलं कर्त्तुम् । पत्यादिवस्तु भक्तस्य प्रियं भासते ततश्च पत्यादिवस्तुनि भगवदधिष्ठानत्वसम्बन्धं विज्ञाय तदीयत्वधिया सर्वं तदनुकूलयति प्राणेतादिना न तु तद्विषयीत्यर्थः । क्रियार्थेति । क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य तस्य स्थानिनोऽप्रयुक्तस्य तुमुनः कर्मणि चतुर्थी स्यादित्यर्थः । यथा पुष्पाय वाटीं प्रयातीत्यादि पुष्पमाहर्त्तुमित्याद्यर्थः । पुष्पहरणार्थं हि वाटीप्रयाणं एवं भगवदभिलाषसाफल्यकरणार्थं पत्यादिवस्तुप्रियताभवनमिति योज्यम् । तत्र सर्वकर्तृकप्रीणनपक्षं व्युत्पादयति भक्त्याराधित इति । सर्ववस्त्विति । हरिसङ्कल्पेन सर्वं तस्य प्रियकरं भवतीत्यर्थः । अकिञ्चनस्येति श्रीभागवते । सर्वा दिशस्तद्वर्तिनोऽर्थास्ताश्चेत्यर्थः । सर्वकर्मकप्रीणनपक्षं व्युत्पादयति यद्वेति । प्राणेति श्रीभागवते । यत्सम्पर्कात् यदधिष्ठानत्वलक्षणात् सम्बन्धात् । वक्तुस्तात्पर्यमाह तथाचेति । किञ्चेति । अयमुपक्रमवाक्यस्थः । इतरथेति । उपक्रमस्थात्मशब्दस्य जीवार्थकत्वस्वीकारे तेन सहात्मा वा अरे इति वाक्यस्यैकवाक्यतालक्षणसम्बन्धो न स्यात् तस्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानवेदिनः परेशपरत्वादित्यर्थः । तस्यामनन्वयापत्तौ । तस्मिन् वाक्यभेदे । तस्य पूर्ववाक्यस्य । उभयत्रापि पूर्ववाक्ये परवाक्ये चेत्यर्थः । नन्वौडुलोमेरीदृग्भक्तिव्याहारः कथं तत्राह यद्यपीति । सूत्रद्वयार्थस्तु तद्भाष्ये द्रष्टव्यः पुनः शङ्कते स्यादेतदिति । स यथेत्यस्य पूर्वपक्षेऽयमर्थः । सैन्धवखण्डे उदकक्षिप्ते तत्र विलीयमानस्य तस्योद्ग्रहणं कर्तुमशक्यम् । यतो यत उदकप्रदेशात् स आदीयते तत्तत्प्रदेशो लवणमेव न तूदकलवणयोः पार्थक्येन प्राप्तिः । एवमिदं प्रत्यग्रूपं महत् पूज्यं अनवच्छिन्नं भूतं सत्यं अनन्तं नित्यमपारं विभुम् । ईदृशं वस्तु विज्ञानघनो जीव प्रकृत्यध्यासी सन् देहेन्द्रियभावेन परिणतेभ्यो भूतेभ्यः खादिभ्य एव समुत्थाय तैः स सृष्टः सन् देवमानवादिसंज्ञया व्यक्तीभूय तानन्येव भूतानि विनश्यति सति अनुपश्चात् विनश्यति तद्विनाशेन विनाशीभवति । सिद्धान्ते त्वयमर्थः । सैन्धवखण्डो । यथोदके क्षिप्तस्तद्व्याप्नोति न चास्योद्धृत्य ग्रहणं भवेत् । अरे मैत्रेयि एवमेव विज्ञानघने जीवे इदं महदभूतमनन्तमपारं ब्रह्म व्याप्यास्तीत्यनुषङ्गः । कृत्स्नं जीवस्वरूपं तद्व्याप्यं भवति न तु बहिस्तेनावृतमित्यर्थः । अन्तःप्रवेशाभिप्राय् आदेवाणोरणीयानितिश्रुतिराह । सर्वावच्छेदेन व्याप्तेस्तिलेषु तैलं दधिनीरसर्पिरिति श्रुतिः सङ्गच्छते । इत्थञ्चोपास्यस्य श्रीहरेः सदा सान्निध्यात् तस्योपासने प्रवृत्तेरुत्साहो योग्य इति भावः । स च विज्ञानघनस्तञ्चेन्नोपास्ते तर्हि एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति तदुत्पत्तिविनाशावात्मनि मन्यमानः संसरतीत्यर्थः । यद्यसौ तमुपास्ते तदा प्रेत्य तल्लोकं प्राप्य तत्र विराजतस्तस्य संज्ञा नास्ति । भूतसंसृष्टतया देवमनुष्यादिधीरात्मनि न भवतीत्यर्थः । स्वरूपनिष्ठा तद्भृत्यत्वधीस्तत्र स्फुरत्येवेति । विज्ञानघनशब्दस्य महद्विशेषणत्वे क्लीवत्वं स्यन्नच्चैवमस्ति । तथाचोक्तमेव सुष्ठु । अवस्थितेरितीति । अयमत्रेति । येन वित्तादिना । तत्रात्मनि खल्वित्यादौ । यस्मिन् विज्ञाते सर्वं विज्ञातं स्यात् स परमात्मेत्यर्थ्यादुपाश्यलक्षणमुक्तं भवति । स यथेति । स दृष्टान्तो यथेत्यर्थः । यथा वाद्यमानस्य दुन्दुभिशङ्खादेर्ध्वनौ निहितमनास्तां ध्वनिं गृह्णाति नान्येदेवं श्रीहरिनिहितमनाः श्रीहरिमेव गृह्णीयान्न ततोऽन्यदिति करणसंयमस्तदुपासनोपयोगीत्यर्थः । यथार्द्रैधोऽग्नेरित्यादिना पुनरुपास्यलक्षणम् । यथार्द्रैकाष्ठयुक्तादग्नेर्धूमविस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवं यस्मात् वेदादयो निःश्वसितरूपा नित्यशाब्दा प्रादुर्भवन्ति स परमात्मेत्यर्थः । स यथा सर्वासामित्यादिना पुनः करणनियमनमुक्तम् । यथा सर्वासामपां समुद्रो मुख्याश्रयो यथा च सर्वेषां स्पर्शादीनां त्वगादयो ग्राहकास्तथा श्रीहरिरेव सर्वेन्द्रियव्यापाराश्रयस्तद्ग्राही च विधेय इति तदर्थः । अवशिष्टं स्फुटार्थम् । स्वज्ञानोदयादिति । निजस्वरूपनिजज्ञानाविर्भावादित्यर्थः । यत्र हि द्वैतमिवेत्यादौ परमात्मसङ्कल्पसिद्धदिव्यविग्रहयोगो मुक्तस्येति चतुर्थेऽध्याये स्फुटीभावि

पूर्वत्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानश्रवणात् वाक्यं यथा ब्रह्मपरमभूत् तथेह वीक्षापूर्वकसृष्टिश्रवणात् वाक्यं निमित्तमात्रतावबोधि भवत्विति दृष्टान्तसङ्गतिः । एवं निरीश्वरमित्यादिना सेश्वरमिति पातञ्जलं ज्ञेयम् । तदिति ब्रह्म बोध्यम् । तयोरिति प्रकृतिजगतोरित्यर्थः । भावमभिप्रायम् । भावः सत्ता स्वभावाभिप्रायचेष्टोत्मजन्मस्विति नानार्थवर्गः । तस्यैकस्येति ब्रह्मण एवेत्यर्थः । तदुभयत्वमिति निमित्तत्वमुपादानत्वञ्चेत्यर्थः । ता उपनिषदः । क्षमन्ते समर्था भवन्ति । केवलं शुद्धं विकारशून्यमिति हेतुगर्भविशेषणम् । न चैतदिति । यौक्तिकं युक्तिबलकल्पितम् । विकारेति । विकारजननीं शुद्धां । अज्ञां जडां । अष्टरूपामिति । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मने बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधेति स्मृतेः । अजां जन्मरहितां अतो ध्रुवां नित्यां वीक्षते भगवानितिशेषः । तेनेश्वरेणाध्यासिताधिष्ठिता सती ध्यायते कार्याणि सिसृक्षति । तेन प्रेरिता सती तन्यते कार्याणुत्पादयति । किमर्थमित्याह सूयत इत्यादि । पुरुषार्थं जीवभोगापवर्गार्थं जगत् सूयत इत्यर्थः । गौः सन्ताननोत्पादनसाम्यात् ततुल्या । अनाद्यन्तवती नित्येत्यर्थः । उभयत्र क्रमेण हेतू जनित्री भूतभाविनीति । सितेत्यादिना सत्त्वतमोरजोमयीत्युक्ता । विभोरीशस्य सर्वकामदुघा विविधविचित्रसर्गसाधिका । अविज्ञता विवेकख्यातिहीनास्तत्कार्यदेहादिबन्धनास्तद्वशा जीवा एतां पिबन्त्यनुभवन्तीत्यर्थः । अविषमां सर्वेषु कुमारेषु साधारणीम् । एको मुख्यो देवः क्रीडापरः परमात्मा स्वच्छन्दः स्वतन्त्रो । वशानुगां स्वायत्तामेनां पिबते भुङ्क्तेक् तत्प्रवर्तनादिना तामनुभवतीत्यर्थः । तदेवाह ध्यानेति । ध्यानं स ऐक्षत लोकान् नु सृजा इति । कार्यं सृष्टिसङ्कल्पः क्रिया तस्याः परिणतिः । ताभ्यां प्रसभं बलदेव भुङ्क्ते । नन्वेवं प्रकृत्यनुभवे तल्लेपः स्यादिति चेत्तत्राह भगवानिति । तदाप्यविलुप्तषडैश्वर्य इत्यर्थः । यज्वभिर्यजमानैः कर्मिभिरित्यर्थः । यथा सन्निधीति श्रीवैष्णवे । गन्धो नासिकासन्निहितः सन् मनसः क्षोभहेतुर्भवति न तु किञ्चित् करोति । आकाशादयश्च तरुं नोत्पादयन्ति न च तं वर्द्धयन्ति किन्तु सन्निधिमात्रेण सन्निधानादेवावकाशादिदानद्वारा तस्य हेतवः कथ्यन्ते । तथा प्रकृतिसन्निधिमात्रेण जगद्धेतुरीश्वरो न तु तत्र व्यापारीति । स्फुटार्थमन्यत् । श्रुतौ प्रतीतो व्यापारोऽत्र निरस्तः । ननु ब्रह्मैवोपादानमिति वदतां वचसां का गतिरिति चेत् तत्राह कथञ्चिदिति । तत्सन्निधिं विना प्रकृतौ परिणामो न भवेदिति तस्यैव स उपचर्यतामिति भावः । एवं प्राप्ते । प्रकृतिश्चेति । श्वेतकेतो इति तत्पितुरुद्दालकस्य वाक्यम् । श्वेतकेतो हे सौम्य चन्द्रवत्प्रियदर्शन अनूचानमानी साङ्गवेदाध्ययनवानस्मीत्यभिमानवान् । अतएव महामनाः महानस्मीति मनो यस्यासौ तथा । अतएव स्तब्धो विनयशून्योऽसि । इदं यत् तत् किमित्यर्थः । येन प्रश्नेन मतेन विज्ञातेन अन्यत् सर्वं अश्रुतममतं अविज्ञातमपि श्रुतं मतं विज्ञातञ्च भवति तमादेशं परेशमप्राक्षीः पृष्टवान् अभूदित्यर्थः । आदेशः शास्ता उपदेश्यो वेत्यर्थः । तादृशस्य तस्य विज्ञानं तव प्रयेणभून्न वेति । कथमन्यथा तव महागर्बोदयः स्यात् । स्फुटार्थमन्यत् अभिध्येति । अभिध्या सङ्कल्पः । चशब्दाद्बहुस्रष्टृत्वोपदेशः । यद्यपि अकामयतेति वाक्यं पूर्वं ज्ञातपरं तथापि परवाकस्य तस्य तत्रत्यज्ञानाय तदाकरतामात्रं पुनरुक्तम् । सच्चेत्याकाशवायू त्यच्चेति तेजोऽपपृथिव्यः स च तत्तच्चेति । स च वृक्षः तत्तच्च वनमधिष्ठानञ्चेत्यर्थः ब्रह्मैवेत्यर्थः । उभयरूपं निमित्तोपादानात्मकमित्यर्थः आत्मकृतेरिति । लोके तु खलु कृतिमान् कर्त्ता कृतिविषयो मृत्सुवर्णादिरुपादानमिति व्यवस्था । आत्मानमिति द्वितीयया कृतिविषयत्वम् । स्वयमित्यनेन कृतिमत्त्वञ्च । तथाचोपादानं निमित्तञ्च ब्रह्मवेत्युक्तम् । कुतः आत्मकृतेरात्मसम्बन्धिन्याः कृतेरित्यर्थः । सम्बन्धश्चात्र विषयविषयिभावः । आत्माधाराधारिभावश्च । इदमत्रेति । पराप्रधानक्षेत्रज्ञरूपा शक्तित्रयी । विष्ण्विति श्रीवैष्णवे । अविद्या कर्मसंज्ञा च तृतीया शक्तिर्मायेत्यर्थः । तस्येति ब्रह्मणः । अभिधीयते शास्त्रेषु । सविशेषणे इति । विशिष्टे वस्तुनि ये विधिर्निषेधश्च स खलु विशेषणपर्यवसायीत्यर्थः । यथा गौरः पुमानित्यत्र गौरत्वं पुंसो विहितं तत् खलु विशेषणदेहपर्यवसायि प्रतीतम् । यथा भगवत्कैङ्कर्यप्रतिबन्धी स्तम्भो निन्द्य इत्यर्थः । तं कैङ्कर्यप्रतिबन्धित्वं स्तम्भस्य विशेषणं निषिध्यते माभूदिति तथैतद्बोध्यम् । एवञ्चेति । कूटस्थं निर्विकारम् । सूक्ष्मेति । सूक्ष्मानभिव्यक्तगुणा तमःशब्दिता सङ्कुचितज्ञाना जीवशब्दिता च प्रकृतिर्यत्र तत् परावद्ब्रह्मकर्तृनिमित्तं तादृक् तदुभयांशस्तूपादानं बोध्यं । स्थूलाभिव्यक्तगुणा प्रधानादिविकाशितगुणा जीवशब्दिता च प्रकृतिर्यस्य तद्ब्रह्मेति । कर्मेति क्रियमाणमित्यर्थः । ननु ब्रह्मणो । विवर्तोऽस्तु प्रपञ्च इति चेत् तत्राह मृत्पिण्डादीति । विवर्त्तवादेऽनुपपत्तिं दर्शयति न चेति । तद्वत् शुक्त्यादिवत् । तस्य ब्रह्मणः । ननु पुरोनिहितत्वमप्रयोजकं विभोरप्याकशस्येवाल्पाध्यासादिति चेत् तत्राह आकाशवदिति । गम्यत्वं गोचरत्वमध्यासे प्रयोजकं ब्रह्मणि तत्त्वाभावान्नाध्यास इत्यर्थः । किञ्चेति । तच्चान्यथाभानम् । एवमिति । आत्मानमेवात्मतया विजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते रज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथेत्यादौ विवर्तवादोक्तिः प्रपञ्चे वैराग्यायेत्यर्थः । इतरथेति । तन्मात्राणि शब्दादीनि भूतानि खादीनि ये चैव प्रतिसर्गं श्रूयन्ते नाधिकानि न चोनानि । तेज उष्णं जलं शीतं पृथिवी त्वनुष्णाशीतेत्येवं वस्तुस्वभावाश्च नियता अनुभूयन्ते सर्वैः । तदेतत् सर्वं विपर्यस्तं । तस्मात् यदि रज्जुभुजङ्गादिवद् भ्रमविजृम्भितः प्रपञ्च स्यात् तस्यानादित्वात् वस्तुभूतत्वदेव चेयमेकरूपता सिद्ध्येत् । सादित्वे सृष्टेरकस्मात् स्वीकारे मुक्तानामपि पुनर्जन्मप्रसङ्गात् पूर्वसृष्टिसादृश्यानुपपत्तिश्च । अवस्तुभूतत्वे स्वाप्निकराज्यादिवत् क्षणे क्षणे बैलक्षण्यञ्च स्यात् । शास्त्रीय इति । तदात्मानं स्वयमकुरुतेति पाच्यांश्च सर्वान् परिणामयेद् य इति श्रुतेः । कालाद्गुणव्यतिकरः परिणामस्वभावत इत्यादि स्मृतेः । परिणामादिति सूत्रखण्डाच्च योनिरिति । यत् खल्विति । तत् जगत् कार्यम् । ता उपनिषदः । अनेनैव आत्मकृतेरिति सूत्रव्याख्यानेनैव

विश्वकारणे सर्वेश्वरे श्रीहरौ वेदानां समन्वयो दर्शितः स न युज्यते श्रीशिवादेरपि विश्वकारणत्वेन श्रवणादित्याक्षिप्य समाधेराक्षेपोऽत्र सङ्गतिः । अथेत्यादि । क्षरमित्यादौ हरादिशब्दानां सिद्धान्तार्थोऽयं हरति तत्त्वानि लयाभिमुख्यं नयति इति हरः परमात्मा स त्वमृताक्षर इत्यर्थः । रुजं संसृतिपीडं द्रावयति अपनयतीति रुद्रः स एव । एकः सर्वाध्यक्षः । तस्मात् द्वितीयाय न तस्थुः ततोऽन्यं ननापतस्थुराशिश्रीयुरित्यर्थः । शिवो मङ्गलरूपः श्रीहरिः मङ्गलं मङ्गलानामिति सहस्रनामस्तोत्रात् । प्रधानादिति । प्रधानात् सर्वतत्त्वमुख्यात् परमात्मनः । जीवादिति जीवयति सर्वानिति व्युत्पत्तेर्जीवः परेशः को ह्येवान्यादिति श्रुतेश्चेति । पूर्वपक्षे तु हरादिनमानः शितिकण्ठदयो बोध्याः । तत्रेति । तत्र क्षरमित्यादिश्रुतिषु । शितिकण्ठादेरुमापत्यादेः । एतेनेति । तस्येति । तस्य परब्रह्मणः । श्रीविष्णोरेव हरादिनामनामित्वादित्यर्थः । यदुक्तं ब्रह्माण्डे । रुजं द्रावयते यस्मात् रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः । ईशनादेव चेशानो महादेवो महत्त्वतः । पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । तदधारो यतो विष्णुः पिणाकीति ततः स्मृतः । शिवः सुखात्मकत्वेन सर्वसंबोधनद्धरः । कृत्त्यात्मकमिदं विश्वं यतो वस्ते प्रवर्त्तयन् । कृत्तिवासास्ततो देवो विरिञ्चिश्च विरेचनात् । बृंहणाद् ब्रह्मनामासावैश्वर्यादिन्द्र उच्यते । एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः । वेदेषु च पुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः । इति मनुष्यादिशब्दानामपि श्रीहरौ वृत्तिः श्रूयते । किमुत तत्र योगभाजां हरादिशब्दानामित्यभिप्रायेणोदाहरति यद् यतः पुरुषादेव सर्वमाविरभूत् । नामानीति । कार्यनामान्यपि कारणनामान्येवभेदादितिभावः । वैशम्पायनोऽपीति । एतान् हरादिशब्दान् । अन्यत्रेति । यथा स्कान्दे । ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः । प्रादादन्यत्र भगवान् राजवत् त्र्यम्बकं पुरमिति । ब्राह्मे च । चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभूरिति । उग्रो भस्मधरो नग्नः कापालीति शिवस्य च । विशेषनामानि ददौ स्वकीयान्यपि केशव इति । यत्रेति शास्त्रे । इत्थं पञ्चत्रिंशदधिकैकशतसूत्रकेण सप्तत्रिंशदधिकरणकेन प्रथमाध्यायेन ब्रह्मणि वेदानां समन्वयं निरूप्याथ तद्भक्त्याशया मङ्गलमाचरति सर्व इति । स्थेमा पालनम् । भङ्गः संहारः ॥२८