०२ प्रमाण-प्रकरणम्

अथैवम् इति । सूचितानां व्यञ्जितानां चतुर्णाम् इत्य् अर्थः । श्री-कृष्णश् च ग्रन्थस्य विषयः । तद्-वाच्य-वाचक-लक्षणश् च सम्बन्धः । तद्-भजनं तच्-छ्रवण-कीर्तनादि-तल्-लक्षणं यद्-विधेयं तत्-सपर्यायां यद् अभिधेयं तच् च । तत्-प्रेम-लक्षणं प्रयोजनं च पुरुषार्थस् तद्-आख्यानाम् । एक-वाच्य-वाचकतवं पर्यायत्वम् । समानः पर्यायोऽस्येति सपर्यायः । समानार्थक-सह-शब्देन समासाद् अस्वपद-विग्रहो बहु-व्रीहिः । वोपसर्जनस्य [पा। ६.३.८२] इति सूत्रात् सहस्य सादेशः ।

सह-शब्दस् तु साकल्प-यौगपद्य-समृद्धिषु ।
सादृश्ये विद्यमाने च सम्बन्धे च सह स्मृतम् ॥ इति श्रीधरः ।

तत्रेति पुरुषस्य व्यावहारिकस्य व्युत्पन्नस्यापि भ्रमादि-दोष-ग्रस्तत्वात् तादृक्-पारमार्थैक-वस्तु-स्पर्शानर्हत्वाच् चतत्-प्रत्यक्षादीनि च सदोषाणीति योज्यम् । भ्रमः प्रमादो विप्रलिप्सा करणापटवं चेति जीवे चत्वारो दोषाः । तेष्व् अतस्मिंस् तद्-बुद्धिर् भ्रमः । येन स्थाणौ पुरुष-बुद्धिः । अनवधानतान्य-चित्तता-लक्षणः प्रमादः । येनान्तिके गीयमानं गानं न गृह्यते । वञ्चनेच्छा विप्रलिप्सा । ययाऽशिष्ये स्व-ज्ञातोऽप्य् अर्थो न प्रकाश्यते । इन्द्रियम् आन्द्यं करणापटवम् । येन दत्त-मनसापि यथावत् वस्तु न परिचीयते । एते प्रमातृ-जीव-दोषाः । पर्माणेषु सञ्चरन्ति । तेषु भ्रमादि-त्रयं प्रत्यक्षे, तन्-मूलकेऽनुमाने च । विप्रलिप्सा तु शब्द इति बोध्यम् । प्रत्यक्षादीन्य् अष्टौ भवन्ति प्रमाणानि । तत्रार्थ-सन्निकृष्टं चक्षुरादीन्द्रियं प्रत्यक्षम् । अनुमिति-करणम् अनुमानं [तर्क-सङ्ग्रह] अग्न्यादि-ज्ञानम् अनुमितिः, तत्-करणं धूमादि-ज्ञानम् । आप्त-वाक्यं शब्दः [इबिद्।] । उपमिति-करणम् उपमानं [इबिद्।] गो-सदृशो गवय इत्य् आदौ । संज्ञासंज्ञि-सम्बन्ध-ज्ञानम् उपमितिः [इबिद्।] तत्-करणं सादृश्य-ज्ञानम् ।

असैध्यद्-अर्थ-दृष्ट्या साधकान्यार्थकल्पनम् अर्थापत्तिः । यया दिवाभुञ्जाने पीनत्वं रात्रि-भोजनं कल्पयित्वा साध्यते । अभाव-ग्राहिकानुपलब्धिः । भूतले घटानुपलब्ध्या यथा घटाभावो गृह्यते । सहस्रे शतं सम्भवेद् इति बुद्धौ सम्भावना सम्भवः । अज्ञात-वक्तृकं परम्पराप्रसिद्धम् ऐतिह्यम् । यथेह तरौ यक्षोऽस्ति । इत्य् एवम् अष्टौ ॥९॥

अथेति प्रमाणं विनिर्णीयत इत्य् अनेनास्यान्वयः । किम्-अर्थं प्रमाण-विनिर्णयः ? इत्य् अत आह—एवं सूचितानाम् इति । तत्र श्री-भागवत-सन्दर्भं वच्मीत्य् अनेन श्री-कृष्ण-स्वरूप-तद्-भजनयोर् अभिधेयत्वम् । तयोर् वाच्य-वाचकता-लक्षण-सम्बन्धश् च सूचितः । “प्रेम दद्याद् भजद्भ्यः” इत्य् अनेन भजनस्य विधेयत्वम्, प्रेम्नः फलत्वं सूचितम् । श्री-कृष्णेति तद्-भजनोपलक्षणम् । तेन कृष्ण-तद्-भजनयोर् वाच्यता, ग्रन्थस्य वाचकतेति परस्पर-सम्बन्धो दर्शितः । श्री-कृष्ण-सम्बन्ध-कथनात् तस्याभिधेयता-लाभः । भजनस्य विधेयतयाभिधेयत्वम् इति विशेषाय स्वातन्त्र्येण तत्-कीर्तनम् । विधेय-पर्यायाभिधेयेत्य् अस्य विधेय-लक्षणाभिधेयेत्य् अर्थः ।

एवं च भागवत-सन्दर्भम् इत्य् अस्य भगवत इदं श्री-कृष्ण-स्वरूप-तद्-भजनम्, तस्य सन्दर्भम्, काण्डं तत्त्वतो निर्णायक-वाक्य-जातम् इति पर्यवसितोऽर्थः । वच्मीत्य् अस्य कथयामीत्य् अर्थः । वस्तुतस् तु भागवत-सन्दर्भ-भगवद्-भजन-प्रतिपादक-श्री-भागवताख्य-ग्रन्थस्य सन्दर्भम् अर्थ-निर्णायक-वाक्य-जातं वच्मीत्य् अर्थः । एवं च श्री-भागवतस्य प्रयोजनाभिधेय-सम्बन्धा एवास्य ग्रन्थस्य प्रयोजनाभिधेय-सम्बन्धा इति ज्ञेयम् । तत्रेति—प्रमाणेष्व् इत्य् अर्थः । तत्-प्रत्यक्षादीत्य् अत्रास्यान्वयः । तत्-प्रत्यक्षादीनि लौकिक-पुरुष-प्रत्यक्षादीनि । तेनेश्वर-प्रत्यक्षस्य सदोषत्वं व्यावृत्तिः । आदिना—अनुमानोपमानानुपलब्धि-परिग्रहः सदोषाणि भ्रम-जनकतया सम्भावितानि । तेनापुरुष-प्रत्यक्षादेः क्वचिद् वस्तु-साधकत्वे, अनुमानस्येश्वर-साधकत्वेऽपि च न क्षतिः ।

प्रत्यक्षादेः स-दोषत्वे हेतुः—दुष्टत्वाद् इत्य् अन्तम् । भ्रमादीत्य् आदिना—प्रमाद-विप्रलिप्सा-करणापाटव-परिग्रहः ॥९॥

ततस् तानि न प्रमाणानीति । ततो भ्रमादि-दोष-योगात् । तानि प्रत्यक्षादीनि परमार्थ-प्रमा-करणानि न भवन्ति । माया-मुण्डावलोके तस्यैवेदं मुण्डम् इत्य् अत्र प्रत्यक्षं व्यभिचारि । वृष्ट्या तत्-काल-निर्वापित-वह्नौ चिरं धूम-प्रोद्गारिणि गिरौ वह्मिनान् धूमात् इत्य् अनुमानं च व्यभिचारि दृष्टम् । आप्त-वाक्यं च तथा, एकेनाप्तेन मुनिना समर्थितस्यार्थस्यापरेण तादृशेन दूषितत्वात् । अत उक्तं नासव् ऋषिर् यस्य मतं न भिन्नम् इति ।

एवं मुख्यानाम् एषां सदोषत्वात् तद् उपजीविनाम् उपमानादीनां तथात्वं सुसिद्धम् एव । किंचाप्त-वाक्यं लौकिकार्थ-ग्रहे प्रमाणम् एव, यथा हिमाद्रौ हिमम् इत्य् आदौ । तद्-उभय-निरपेक्षं च तत् दशमस् त्वम् असि इत्य् आदौ । तद्-उभयागम्ये साधकतमं च तत् । ग्रहाणां राशिषु सञ्चारे यथा । किं चाप्त-वाक्येनानुगृहीतं तद्-उभयं प्रमापकम् । दृष्ट-चर-माया-मुण्डकेन पुंसा सत्येऽप्य् अविश्वस्ते तस्यैवेदं मुण्डम् इति नभोवाण्यानुगृहीतं प्रत्यक्षं यथा । अरे शीतार्ताः पन्था मास्मिन्न् अग्निं सम्भावयत, वृष्ट्या निर्वाणोऽत्र स दृष्टः किन्त्व् अमुष्मिन् धूमोद्गारिणि गिरौ सोऽस्ति इत्य् आप्तवाक्येनानुगृहीतम् अनुमानं च यथेति । तद् एवं प्रत्यक्षानुमान-शब्दाः प्रमाणानीत्य् आह मनुः—

प्रत्यक्षम् अनुमानं चशास्त्रं च विविधागमम् ।
त्रयं सुविदितं कार्यं धर्म-शुद्धिम् अभीप्सता ॥ [मनु। १२.१०५] इति ।

एवम् अस्मद्-वृद्धाश् च । सर्व-परम्परासु ब्रह्मोत्पन्नेषु देव-मानवादिषु सर्वेषु वंशेषु । परम्परा परीपाट्यां सन्तानेऽपि वधे क्वचितिति विश्वः । लौकिक-ज्ञानं कर्म-विद्या । अलौकिक-ज्ञानं ब्रह्म-विद्या । अप्राकृतेति वाचा विरूप नित्यया इति मन्त्र-वर्णनात् [ऋ।वे। ८.७५.६] ।

ततः पुरुष-प्रत्यक्षादेः स-दोषत्वात् । तानि पुरुष-प्रत्यक्षादीनि, न प्रमाणानि, नेश्वर-तद्-भजनयोर् याथार्थ्येन साधन-समर्थानि । अत्रैव हेत्व्-अन्तरं—सुतराम् अचिन्त्यालौकिक-वस्तु-स्पर्शायोग्यत्वाच् चेति । अनुमानस्येश्वर-साधनत्व-सम्भवेपि श्री-कृष्ण-रूप-तद्-भजन-साधन-योग्यत्वम्।

ननु वेद एवेत्य् एव-कारासङ्गतिः ? वेदार्थ-विवेकेऽनुमानापेक्षणात् । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्यः [बृ।आ।उ। २.४.५] इत्य्-आदि-श्रुतेः । एवं मुख्यानाम् एषां सदोषत्वात् तद्-उपजीविनाम् उपमानादीनां तथात्वं सुसिद्धम् एव । आत्मा वै आत्मैव, “द्रष्टव्यः” साक्षात्-कर्तव्यः । कथम् ? इत्य् अपेक्षायाम् आह—“श्रोतव्य” इत्य्-आदि-त्रयम् । तत्र श्रवणं वेदेतिहास-पुराणादिभ्यः कार्यम् । श्रोतव्यः श्रुति-वाक्येभ्यः इति श्रवणात् । बहु-वचनं—गणार्थम् । तेन पुराणादि-परिग्रहः । वेदार्थ-प्रतीताव् अपि तत्रार्थानर-परत्व-सम्भावनयाप्रामाण्य-शङ्का । तस्या सम्भवेनाह—“मन्तव्यः” इति । मननं बहुभिर् हेतुभिर् अनुमानम् । मन्तव्यश् चोपपत्तिभिः इति श्रवणात् ।

तथा च तर्कानुगृहीतेन मननेन वेदाद् अवगतम् अर्थं सम्यक्तयावधार्ये पुनः पुनर् ध्यान-रूप-निदिध्यासनं कार्यम् । तत आत्म-साक्षात्कार इति पर्यवसितार्थः । आत्म-पदं चात्र परमेश्वर-परम् । तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय [] इत्य्-आदि-श्रुत्य्-एक-वाक्यत्वात् । न च, न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस् तु कामाय पतिः प्रियो भवति इत्य्-आदि जीवात्मानम् उपक्रम्य आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः [बृ।आ।उ। २.४.५] इत्य् उक्तत्वाद् आत्म-पदं जीवात्म-परम् इति वाच्यम् । न वा अरे पत्युः कामाय इत्य्-आदिना स्वात्मोपाधिक-पत्य्-आदि-निष्ठ-प्रियत्वाख्यानेन स्वात्म-सुखस्यैव परम-प्रयोजनत्वम् उक्त्वा, परमात्म-सुखस्य सर्वतोऽतिशयस्य प्राप्तये सर्वथा यतितव्यम् इत्य् आशयेन “आत्मा द्रष्टव्यः” इत्य् उपसंहारात् ॥१०॥

ननु कोऽयम् आग्रहो वेद एवास्माकं प्रमाणम् इति चेत् तत्राह—तच् चानुमतम् इति । श्री-व्यासाद्यैर् इति शेषः । तद्-वायान्य् आह तर्केत्यादीनि साध्य-साधनयोर् अपीत्य् अन्तानि । तर्केति ब्रह्म-सूत्र-खण्डः । तस्यार्थः—परमार्थ-निर्णयस् तर्केण न भवति पुरुष-बुद्धि-वैविध्येन तस्य नष्ट-प्रतिष्ठत्वात् । एवम् आह श्रुतिः नैषा तर्केण मतिर् आपनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ [क।उ। १.२.९] इति । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस् तर्कः [स्थितर्क-सङ्ग्रह], यद्य् अयं निर्वह्निः स्यात् तदा निर्धूमः स्यात् इत्य् एवं रूपः । स च व्याप्ति-शङ्कां निरस्यन्न् अनुमानाङ्गं भवेद् अतस् तर्केणानुमानं ग्राह्यम् इति । अचिन्त्याः इत्य् उद्यम-पर्वणि दृष्टम् । शास्त्रेति ब्रह्म-सूत्रम् । न इत्य् आकृष्यम् । उपास्यो हरिर् अनुमानेनोपनिषदा वा वेद्य इति सन्देहे मन्तव्यः [बृ।आ।उ। ४.५.६] इति श्रुतेर् अनुमानेन स वेद्य इति प्राप्ते नानुमानेन वेद्यो हरिः । कुतः ? शास्त्रम् उपनिषद् योनिर् वेदन-हेतुर् यस्य तत्त्वात् । औपनिषदं पुरुषं पृच्छामि [बृ।आ।उ। ३.९.२६] इत्य् आद्या हि श्रुतिः । श्रुतेस् तु इति ब्रह्म-सूत्रं [२.१.१७] । न इत्य् अनुवर्तते । ब्रह्मणि लोक-दृष्टाः श्रमादयो दोषा न स्युः । कुतः । सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय [तै।उ।२.६.१] इति सङ्कल्प-मात्रेण निखिल-सृष्टि-श्रवणात् । ननु श्रुतिर् बाधितं कथं ब्रूयाद् इति चेत् तत्राह शब्देति । अविचिन्त्यार्थस्य शब्दैक-प्रमाणकत्वात् । दृष्टं चैतन् मणि-मन्त्रादौ। पितृ-देव इत्य् उद्धवोक्तिर् एकादशे । हे ईश्वर, तव वेदः पित्रादीनां श्रेयः श्रेष्ठं चक्षुः । क्वेत्य् आह अनुपलब्धेऽर्थ इत्य्-आदि । तथा च वेद एवास्माकं प्रमाणम् इति मद्-वाक्यं सर्व-सम्मतिम् इति नापूर्वं मयोक्तम् ॥११॥

ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य्-आदि-श्रुतेश् चेति चेन्, न, वेद-निरपेक्ष्यस्यानुमानस्य लोकातीत-श्री-कृष्ण-तल्-लीला-श्रवणादि भजनासाधनत्वात् । तर्काप्रतिष्ठानात् इति वेदान्त-सूत्रस्य शास्त्र-विना-कृतानुमानस्य वस्त्व् असाधकत्वाद् इत्य् अर्थः । अचिन्त्याः—लोकातीततया दुर्घटत्वेन प्रतीयमानाः । भावाः—ईश्वर-गुण-लीलादि-रूपाः शास्त्र-प्रसिद्धाः । तर्केण—स्व-मति-कल्पितानुमानेन । योजयेत्—मायिकत्वादि-रूपेण कल्पयेद् इति वचनार्थः शास्त्रं योनिः प्रमाणम् अस्येति सूत्रार्थः । यद् वा, शास्त्रस्य योनिः, कारणं तत्त्वात् । तथा च शास्त्रस्य परम-कारुणिक-यथार्थ-सर्वार्थ-दर्शि-प्रतारणादि-दोष-रहित-परमेश्वर-प्रणीतत्वेन शास्त्रम् एव गरीयः प्रमाणम् इति ।

ननु शास्त्रस्य परमेश्वर-प्रणीतत्वे किं मानः ? इत्य् अतो वेदान्त-सूत्रो दर्शयति—श्रुतेस् तु शब्द-मात्रत्वात् इति । तु-कारः अन्य-प्रमाणतः प्रामान्य-सूचनाय । श्रुतेः—वेदस्य । शब्द-मूलत्वात्—अस्य महतो भूतस्य निश्वसितम् एतद् ऋग्-वेदो जायते [बृ।आ।उ। १.४.१५] इत्य्-आदि, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं वेदांश् च तस्मै प्रहिणोति इत्य्-आदि-श्रुति-रूप-शब्दः । मूलं—परमेश्वर-प्रणीतत्वे प्रमाणं यस्याः, तत्त्वात् ।

पितृ-देव इति तव वेद-चक्षुर् इति समन्वयः । चक्षुः ज्ञापकम् । श्रेयः उत्तमम् । अनुपलब्धे प्रत्यक्षाद्य्-अगोचरे । अर्थे त्वत्-स्वरूप-गुण-लीलादि-रूपे । साध्यं—प्रेमादि-रूप-फलम्, साधनं तत्-साधनम्, तयोर् अपीत्य् अर्थः । श्रीमन्-मध्व-भाष्ये त्व् एवं व्याख्या—श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वाद् इति । न चेश्वर-पक्षे अयं विरोधः । योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धोऽनुरागवान् इन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिर् अप्रवृत्तिः स परः परमात्मा इति पैङ्ग्य्-आदि-श्रुतेर् एव शब्द-मूलत्वाच् च न विरोधः ।

यद् वाक्योक्तं न तद्-युक्तिर् विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् ।
विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्य-कारणम् ॥

इति पुरुषोत्तम-तन्त्रे इति । ननु वेदस्य प्रामाण्ये सिद्धे एव वेदावगत-परमेश्वर-प्रणीतत्वक-वेदस्य बलवत्त्वम् अवधार्य, तच् च न सम्भवति, परस्पराश्रयाद् इति चेन्, न । स्थावर-जङ्गम-प्राणिनां सुख-दुःखादि-वैचित्र्येण मन्द-मध्योत्तम-योनि-वैचित्र्येण च तेषां कर्म-वैचित्र्यम् एव तद्-वैचित्र्य-कारणं वाच्यम् । कारणान्तरादर्शनात् । तानि च कर्माणि शास्त्रतोऽवगम्य अनादि-शिष्ट-परम्परया क्रियमाणानि दृश्यन्ते । शास्त्रोक्त-कर्मणां केषांचित् फलानि न दृश्यन्ते । ज्योतिर्-आयुर्-वेदादि-शास्त्राणि दृष्ट-फलानि सुप्रसिद्धानीति वेदस्य प्रामाण्यम् अवधार्यते । एव वेदः पौरुषेयो वाक्यत्वात् इत्य् आद्य् अनुमानेन वेद-प्रामाण्य-सिद्धाव् अपि वेदस्य नित्य-निर्दोष-परमेश्वर-प्रणीतत्वेन तद्-अर्थस्यानुमानादिना बाधस्यायोगात् वेदस्य प्रामाण्यम् । अनुमानस्य नाना-विधत्वेऽपि अनुकूल-तर्क-सह-कृतस्य प्रामाण्यम् अवगन्तव्यम् । तथा वेदार्थ-विचार एव सद्-अनुमानं विधेयम् इत्य् अपि बोध्यम् इति दिक् ॥११॥

न केवलम् अस्माभिः व्यसनितया सर्व-श्रेष्ठत्वेन वेदस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापितम्, अपि तु श्री-व्यासादिभिः तद् अपि स्वीकृतम् । तद् आहुः—तच् चानुमतम् इति । यद् उक्तं तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वं तद् अपि श्री-व्यास-कृत-ब्रह्म-सूत्रे—तर्काप्रतिष्ठानाद् अप्य् अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अविमोक्ष-प्रसङ्गःइत्य् अत्र दर्शितम् । तर्कः व्यापकाभावत्वेन निर्णीते व्याप्यारोपे;न व्यापकारोपस् तर्कः इति सारार्थः । अप्राकृत-विषये तर्कस्यानवसरत्व-समर्थक-प्रमाण-श्लोकम् आह—अचिन्त्याः इति ।

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस् तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत् तु तद् अचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ [म।भा। ६.६.११] इति ।

प्रकृतिभ्यः परम्, परम् अप्राकृतं मायातीतम् इति यावत् । तत्रैव श्री-ब्रह्म-सूत्रे, शास्त्र-योनित्वात्, श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात् इत्य्-आदि-सूत्रे सर्वत्र शास्त्रस्यैव सर्वोपरि प्रामाण्यं स्थापितम् । अतो, “वेद एवास्माकं प्रमाणं” (१०) इति सिद्धान्तः सर्व-वादि-सम्प्रतिपन्नः । “चिन्त्यत्वे तु युक्तिर् अप्य् अवकाशं लभते, चेल् लभताम्, न तत्रास्माकम् आग्रह इति सर्वथा वेदस्यैव प्रामाण्यम्” इति संवादिनी ।

इदम् अत्रानुसन्धेयं सूक्ष्मेक्षिका-परायणैः—तर्कस्य कुत्रापि पार्थगर्थ्येन प्रामाण्यं न सम्भवति । मूल-प्रमाण-विशेषम् उपजीव्य असम्भावना-विपरीत-सम्भावना-निराकरण-द्वारेण प्रमाण-परिगृहीतार्थस्यैव दार्ढ्यम् अनेन सम्पाद्यते । अलौकिके विषये लौकिक-प्रमाणानाम् अप्रवृत्तौ तत्र चालौकिकापौरुषेय-वेदस्यैवाधिकारात् का कथा तर्कस्य ? तद्-उपजीव्य-प्रमाणानाम् अपि तत्रानधिकारः । यदि वेद-परिगृहीतार्थस्य प्रतिबन्धक-शङ्का-निराश-द्वारा तर्कस्योपयोगोऽभ्युपगम्यते, तदा नास्माकं विप्रतिपत्तिः । वेदाविरोधिना तर्केण शास्त्र-तत्त्व-निर्णये तु गुण एव, शुष्क-तर्काश्रयेण धर्म-विघातनं पापम् एव इति शास्त्र-मर्यादा । तथा च तर्काश्रयणं तन्-मीमांसा-परिशोधित-प्रणाल्या एव कर्तव्यं नेतरथा ॥११॥

एवं चेद् ऋग्-आदि-वेदेनास्तु परमार्थ-विचारः, तत्राह—तत्र च वेद-शब्दस्येति । तर्हि न्यायादि-शास्त्रैर् वेदार्थ-निर्णेतृभिः सोऽस्तीति चेत् तत्राह—तद्-अर्थ-निर्णायकानाम् इति । तस्यैवेति इतिहास-पुराणात्मकस्य वेद-रूपस्येत्य् अर्थः । समुपबृंहयेद् इति वेदार्थं स्पष्टीकुर्याद् इत्य् अर्थः । पुराणाद् इति वेदार्थस्येति बोध्यम् । त्रपुणा सीसकेन । पुराणेतिहासयोर् वेद-रूपतायां कश्चिच् छङ्कते नन्व् इत्य्-आदिना । तत्र समाधत्ते उच्यत इत्य्-आदिना । निखिल-शक्ति-विशिष्ट-भगवद्-रूपैकार्थ-प्रतिपादकं यत् पदक-दम्ब-मृगादि-पुराणान्तं तस्येति । ऋग्-आदि-भागे स्वर-क्रमोऽस्ति इतिहास-पुराण-भागे तु स नास्तीत्य् एतद्-अंशेन भेदः । एवं वा इति मैत्रेयीं पत्नीं प्रति याज्ञवल्क्य-वचनम् । अरे मैत्रेयि अस्येश्वरस्य महतो विभोः पूज्यस्य वा भूतस्य पूर्व-सिद्धस्य । स्फुटार्थम् अन्यत् ॥१२॥

“दुष्पारत्वाद्” इति केषांचिद् वेदानाम् उच्छन्नत्वात् केषांचित् प्रच्छन्नत्वाच् च इति भावः । “तद्-अर्थ-निर्णायकाणां” वेदान्त-सूत्रादि-कारिणां “मुनीनां” व्यास-कणादादीनाम् । “वेद-रूपः”—गौण्या निरूढ-लक्षणया वेद-शब्द-प्रतिपाद्यः । “नात्म-विदितः”, अप्रचरद्-रूपत्वात् । “तद्-दृष्ट्या” इतिहास-पुराण-दृष्ट्या । “समुपबृंहयेत्” इति वेदयति विहित-निषिद्धं पर-तत्त्व-स्वरूपं च ज्ञापयति इति वेदः, तम् अभिधेय-प्रकाशतया पूरयेत् । इतिहास-पुराणयोर् वेद-शास्त्रान्तर्-भूतत्वं जानीयाद् इति यावत् । नाम-व्युत्पत्त्यापि वेद-समुपबृंहणम् आह—“पूरणाद्” इति, वेद-पूरणाद् इत्य् अर्थः । पुराणम् इति ह्रस्वः संज्ञायाम् । “बृंहणं” पूरणम् ।

पुराणं—वेद-शब्देनोपादीयमानं पुराणम् । अन्यवत् उच्छन्न-प्रच्छन्न-वेदवद् अन्वेषणीयम् इति । इदानीं प्रचरत्-पुराणेतिहासयोर् वेद-व्यवहाराभावाद् इति भावः । पद-कदम्बस्येति वेद-घटकस्य पुराणेतिहास-घटकस्य चेत्य् आदेः । अपौरुषेयत्वात् । जीवाप्रणीतत्वात्, परमेश्वर-प्रणीतत्वाद् इति यावत् । अभेदेऽपि वेद-शब्द-प्रतिपादत्वेऽपि, स्वर-क्रम-भेदात् । स्वर-क्रमयोर् भेदात् । भेद-निर्देशः वेद-पुराणयोर् भेदेन व्यवहारः । स्वरः—दात्तोदातादि-रूपः । तथा च दात्तोदात्तादि-स्वर-भेदेनाध्ययन-विधि-विषयता वेदस्य । पुराणेतिहासयोर् न दात्तादि-स्वर-भेदेनाध्ययन-विधि-विषयता, किन्तु—

इतिहास-पुराणानि श्रुत्वा भक्त्या विशाम्पते ।
मुच्यते सर्व-पापेभ्यो ब्रह्म-हत्यादिभिर् विभो ॥
ब्राह्मणं वाचकं विद्यान् नान्य-वर्णजम् आदरात् ।
श्रुत्वान्य-वर्णजाद् राजन् वाचकान् नरकं व्रजेत् ।
दत्त्वा च वाचकायेह श्रुतस्याप्नोति यत् फलम् ॥

कांस्योपदोहना कांस्य-क्रोडाः । वाचकः पूजितो येन प्रसन्नास् तस्य देवताः । तथा—

ज्ञात्वा पर्व-समाप्तिं च पूजयेद् वाचकं बुधः ।
आत्मानम् अपि विक्रीय स इच्छेत् सफलं क्रतुम् ॥

तथा—

विस्पष्टम् अद्रुतं शान्तं स्पष्टाक्षर-पदं तथा ।
कल-स्वर-समायुक्तं रस-भाव-समन्वितम् ।
बुध्यमानः सदा ह्य् अर्थं ग्रन्थार्थं कृत्स्नशो नृप ।
ब्राह्मणादिषु सर्वेषु ग्रन्थार्थं चार्पयेन् नृप ।
य एवं वाचयेद् विद्वान् स विप्रो व्यास उच्यते ॥

तथा—

सप्त-स्वर-समायुक्तं काले काले विशाम्पते ।
प्रदर्शयन् रसान् सर्वान् वाचयेद् वाचको नृप ॥ इति ।

तिथि-तत्त्व-नैयतकालिक-कल्प-तरु-धृत-भविष्यत्-पुराणादि-वचनानुसारेणाध्ययन-विषयतेति विशेषाद् इति भावः ।

क्रम-भेदः—उपक्रमोपसंहार-विशेष-नियमित आनुपूर्वी-विशेषः । ऋग्-आद्य्-आख्यानुपूर्वी-विशेषवत्त्वं वेद-पद-प्रवृत्ति-निमित्तम्, स्वर-विशेषेणाध्ययन-विधि-विषयतावच्छेदकम्, शूद्रस्याध्ययन-श्रवणादि-निषेध-विषयतावच्छेदकं च । पुराणाद्य्-आनुपूर्वीमत्त्वं च, शूद्राध्ययन-निषेध-विषयतावच्छेदकम्, श्रवण-विधि-विषयतावच्छेदकं चेति वेद-पुराणाद्योर् अपौरुषेयत्वाविशेऽपि भेद-निर्देशः । विशिष्टैकार्थ-प्रतिपादक-वाच्य-कदम्बानां केनापि प्रमाणेन लोके प्राग्-अनवगतार्थ-पराणाम् अपौरुषेयाणां वेदत्वम् । पुराणादीनां च परम-दयालुना भगवता स्वयं स्त्री-शूद्र-ब्रह्म-बन्धूनां श्रवणाद्य्-अर्थं वेदाद् अनन्तरोक्तानां वेदाद् अवगतार्थ-बोधकतया न तत्र वेद-शब्दस्य मुख्या वृत्तिः, किन्तु गौणी वृत्तिः । तथा भेदेऽपि मुख्य-गौण-वेद-शब्द-प्रतिपादितानां वेद-पुराणेतिहासानाम् एक-ग्रन्थत्वम्, ब्रह्म-वेदन-रूपैक-प्रतिपत्ति-रूपत्वात् । सर्वे वेदा यत् पदम् आमनन्ति इति श्रुतेः । वेद-पुराणेतिहासानाम् अभेदेऽपि न वेदम् अपेक्ष्य पुराणेतिहासयोर् न्यूनत्वम् । परं तु तुल्य-प्रधान-भावः । अपौरुषेयत्वेन स्वतः प्रमाणता-तौल्यात् ।

यद् वा, वेद-शब्दस्य शक्ति-द्वयी । एका ऋग्-आद्य्-आनुपूर्वी-विशेष-रूपेण, अपरा च अपौरुषेयत्वेन ऋग्-आदि-वेद-चतुष्टय-पुराणेतिहास-साधारणी । इति वृत्ति-द्वय-स्वीकार-फलं चोक्तम् एवावधेयम् । अत्र वेद-पुराणं नाम—वेदोत्थापिताकाङ्क्षा-निवर्तनम् । तद् उक्तं—अर्थैक्याद् एकं वाक्यं साकाङ्ग्क्षं चेद् विभागे स्यात् इति । अर्थैक्यं—तात्पर्य-विषयार्थ-प्रतिपत्तेर् ऐक्यम् । वेद-स्थले तात्पर्य-विषय-प्रतिपत्तिर् ब्रह्म-तत्त्व-निर्णयः । एकं वाक्यं—एको ग्रन्थः । विभागे ग्रन्थयोः पृथग्-उपन्यासेऽपि । अत्राकाङ्क्षा—वेदार्थ-प्रतीतौ सत्यां तत्रासम्भावनादिना कथम् एतद्-अर्थ-सङ्गतिः ? इति शिष्य-जिज्ञासा । तन्-निवृत्तिश् च पुराणेतिहासाभ्यां क्रियते इति वेदम् अपेक्ष्य पुराणेतिहासयोर् उत्कर्ष-प्रतीतिर् इति वेद-पुराणयोर् एक-ग्रन्थत्वे पुराणेतिहासयोर् वेदार्थ-सङ्ग्राहकत्वेन पनुरुक्त्य-दोष इति परास्तम् । वेद-चतुष्टयार्थ-विवरण-रूपत्वात् तयोर् इति ॥१२॥

गौर-किशोर-गोस्वामी: आदौ शब्दात्मक-वेदस्य प्रामाण्यं व्यवस्थाप्य तद्-अनन्तरं तद्-अर्थ-निर्णाय्क-पुराणस्य प्रामाण्यं सिद्धान्त-मुखेन पूर्वपक्ष-वाक्यानि समाधाय घोषयति—तत्र च इत्य्-आदिना । इदम् अत्राकुतः—भवेद् एतद् एवं पुराण-प्रामाण्यान्वेषणं कार्यं यदि वेदस्याप्राप्त्याशङ्का । पुराणस्य अस्मात् पृथक् शास्त्रत्वं वा स्यात् । वेदस्य वर्तमानत्वे वेदार्थ-व्याख्यातॄणां मुनीनां च प्रसिद्धत्वे वेदार्थ-निर्णायक-पुराणस्य प्रामाण्यावेषणा-प्रवृत्तेः कुतः सम्भावना ? साक्षाद् वेदेनैव सर्व-प्रयोजनानां सिद्धत्वात् । अत्र सिद्धान्तम् आह—“वेद-शास्त्रस्य सम्प्रति” इत्य्-आदिना “वेदार्थ-निर्णायकश् चेतिहास-पुराणात्मकः शब्द एव विचारणीयः” इत्य् अन्तेनेति ।

सम्प्रति कलौ युगे जनानाम् अल्पायुष्ट्वात् कलेः प्रभावात् हीन-बुद्धित्वाच् च वेदस्य च दुष्पारत्व्त् दुरधिगमार्थत्वं चेति ज्ञेयम् । तथा चोक्तं—

जन्म-संस्कार-विद्यादेः शक्तेः स्वाध्याय-कर्मणोः ।
ह्रास-दर्शनतो ह्रासः सम्प्रदायस्य मीयताम् ॥ इति न्याय-कुसुमाञ्जलौ उदयनाचार्य-पादैः ।

अतः पुराणस्य प्रयोजनवत्वम् इति भावः । ये के च वेदात् पुराणस्य पृथक्-शास्त्रत्वं परिकल्प्य अस्य प्रामाण्यं निरस्यन्ति, तेषां मत-विमर्दनाय वेदेन सहास्याभिन्नत्वं स्थापयति, तत्र च यो वा वेद शब्दः इति । निगूढार्थत्वेनास्यास्पष्टांशस्य स्पष्टीकरणाय तथा वेदस्य पूरणाय पुराणस्योपयोगः । तद् उक्तं श्री-महाभारते पूरणात् पुराणम् इति । वेदं समुपबृंहयेत् इति । वेदार्तं स्पष्टीकुर्याद् इत्य् अर्थः । अपरिपूर्णांशस्य हि समजातीय-वस्तुना पूरणं लोकानां रीतिः । अन्यथा न च तत् पूरण-पद-वाच्यम् । तद् धि दृश्यते सह समजातीयत्वं सिद्धम् । तद् धीदं वाक्यं न चावेदेनेति त्रपुणा सीसकेन । पुराणस्य वेद-रूपतायाः स्वीकारेऽपि वेदस्य पुराणात् वैशिष्ट्यं न हीयते । उभयोर् अपौरुषेयत्वाद् अभेदेऽपि स्वर-क्रम-भेदो वर्तते । अतो—“वैशिष्ट्यैकार्थ्यैः” इति सन्दर्भः । पुराणस्य वेद-रूपत्वं न केवलम् अनुमानेनैवोपन्यस्तम्, अपि तु श्रुति-बलेनेति, वेदेन सहैकस्मात् पुरुषोत्तमात् समुद्भूतत्वात् वेदवत् पुराणस्यापि अपौरुषेयत्वं ज्ञेयम् । अतः तत्त्वतो वेदात् अभिन्नं पुराणं वेदवत् प्रमाणम् । अस्य वा महतो भूतस्य [बृ।आ।उ। २.४.१०] इति श्रुतेः ॥१२॥

समान-जातीय-निवेशितत्वाद् इति । समान-जातीय एव पूरकेऽन्वयात्, स्वान्वयितावच्छेदक-धर्माच्छिन्नेनैव पूरणाद् इति यावत् । वेद-गत-सङ्ख्याया अवेदेन पूरणं न भवतीति पर्यवसितम् । वेदानां वेदम् इति ऋग्-आदि-चतुर्णां वेदानाम् अर्थावेदकं पुराणम् इत्य् अर्थः । अत एव—श्रुति-श्रुतिभिर् इतिहास-पुराणयोः पञ्चमत्व-निरुक्तेर् एव । अन्तर्भूतत्व-कलनयेति—चतुर्णां वेदानाम् अन्तर्भूतत्व-कल्पनं—अस्य महतो भूतस्य [बृ।आ।उ। २.४.१०]—ऋग्-वेदः प्रथमः, ततो यजुर्-वेदः, ततः साम-वेदः, ततोऽथर्वाङ्गिरसः, अथर्व-वेदः । तेष्व् इतिहास-पुराणम् इति श्रुत्य्-अर्थ-कल्पनात् । तत्रायम् अभिप्रायः—तस्मात् तपस् तेपानाच् चत्वारो वेदा अजायन्त, ऋचः सामानि जज्ञिरे इत्य् अत्र सामान्यतो वेद-चतुष्टयत्वम् उक्त्वा तद्-विवरणं—ऋच इत्य्-आदि । तपस् तेपनात् ईश्वरात् । तथा “महतो भूतस्य” इति श्रुताव् अपि वेद-चतुष्टय-कथनानन्तरं तद्-घटकेतिहास-पुराणम् आह—अन्यथा न वा—अस्य महतो भूतस्य इति श्रुतौ इतिहासः पुराणम् इत्य् अनन्तरम्, “विद्या उपनिषद्” इत्य्-आदि-श्रवणात् विद्योपनिषाम् अपि वेद-चतुष्टयानन्तर्गतत्वापत्तिः, प्रसिद्ध-भारतादीतिहास-ब्राह्मादि-पुराणानां वेदार्थ-सङ्ग्राहकत्वेन व्यासादि-कृतत्वेन न प्रसिद्धिर् न तेषाम् अपौरुषेयत्वम्, तथा ऋग्-आदि-वेद-मध्ये, संयुं प्रजापतिं देवा अब्रुवन् इत्य् आद्य् उपक्रम्य, यो ब्राह्मणायावगुरेत् तं शतेन यातयेति इत्य्-आदि-श्रुतेः, अवचनेनैव प्रोवाच इत्य्-आदि श्रुतेश् चेतिहास-रूपत्वात् । यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्य्-आदि-श्रुतेः, एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इत्य्-आदि-श्रुतेः । स ब्रह्मणा सृजति रुद्र् विलापयति हरिर् आदिर् अनादिः इत्य्-आदि-श्रुतेश् च सर्ग-विसर्ग-निरोध-भगवद्-अवतारादि-कथन-लक्षण-पुराण-रूपत्वाच् च केषांचिद् उच्छन्न-प्रच्छन्नतयाधुनिकानां जनानाम् अज्ञातत्वात्, प्रचरद्-रूपाणाम् अपि दुरूहत्वात्, व्यासेन तद्-अर्थान् सङ्कलय्य भारतादीतिहास-पुराणानि कृतानीति बोध्यम् ।

“प्रसिद्ध-प्रत्याख्यानं” प्रसिद्धानां भारत-ब्राह्मादीनां वेदत्व-प्रत्याख्यानं निरस्तम् इति । इतिहास-पुराणयोः श्रुतौ क्रमिक-जातत्वेन कथनाद् इतिहासस्य पञ्चमत्वम्, पुराणस्य षष्ठत्वं यद्यपि वक्तुम् उचितम्, तथापीतिहास-पुराणयोर् वेदार्थ-विवरण-रूपत्वेनैक्यम् आदृत्य प्रथमत्वम् उक्तम्, स्वतन्त्रेच्छत्वाद् भगवतः । श्रुतौ प्राग् इतिहास-निःसरणं ततः पुराणम् इति क्रम-निर्देशात् व्यासेन तत्-क्रमेणैव तयोर् आविर्भावनम् । तेन भारतानन्तरम् एव पुराण-सङ्ग्रहः कृत इति ।

अष्टादश-पुराणानि कृत्वा सत्यवती-सुतः ।
भारताख्यानम् अखिलं चक्रे तद्-उपबृंहितम् ॥

इति वचनस्यार्थः—सत्यवती-सुतः अष्टादश-पुराणं कृत्वा भारताख्यानम् अखिलं पूर्णं चक्रे । खिल-शब्दस्यानर्थत्वात् । तद्-उपबृंहितं—वेदार्थैर् युतम् । यद् वा, अखिलं तद् एव लोकादि-गत-सर्वं भारताख्यानम्, तद्-उपबृंहितं तैः पुराणैः । उपबृंहितं पूर्णं चक्रे इत्य् अन्वयः, न तु अष्टादश-पुराणानि कृत्वा भारतं चक्रे इत्य् अन्वयः, श्रुत्य्-आदि-विरोधापत्तेः । अत एव वक्ष्यमाण-गरुड-पुराण-भागवत-लक्षणे—अर्थोऽयं ब्रह्म-सूत्राणां भारतार्थ-विनिर्णयः इत्य् उक्तम् । तथोक्तम् इति—प्रसिद्ध-पुराणस्य वेदत्वम् उक्तम् ॥१३॥

पुराणस्य प्रामाण्य-दृढीकरणाय अस्यैव तु पञ्चम-वेदत्वं निर्दिशति । षड्-अङ्ग-वेद-पुराणानाम् आविर्भाव-कथाम् आह—पुरा इति । अनित्यत्वाशङ्का-निरासाय आह—नित्य-शब्द-मयः इति । ध्वंस-प्राग्-अभाव-रहितत्वं हि नित्यत्वम् । ससृजे आविर्भावयामास । अन्यथा कर्मज-सृष्टि-स्वीकार अनित्यत्व-प्रसङ्गात् स्व-वचन-विरोधः । पुराणस्य पञ्चम-वेदत्व-ज्ञापक-श्लोकाः यथा-क्रमेणोद्धृताः । पुराणं पञ्चमं वेदम् इत्य् आदीनि । कार्ष्णः कृष्ण-द्वैपायण-व्यासेन रचितं सङ्कलितम् । न केवलं पुराण-वचन-बलेन पञ्चम-वेदत्वं व्यवस्थापितम्, अपि तु ऋग्-वेदं भगवोऽध्येमि इत्य्-आदि श्रुत्या पुराणस्य पञ्चम-वेदत्वं निर्दिष्टम् । पुराणादौ शूद्राणाम् अधिकार-दर्शनात् न चैषां वेद-रूपत्वम् इति यः पूर्व-पक्षिणाम् आक्षेपः सोऽप्य् अनेन निरस्तः ॥१३॥

यजुर्-वेदस्य वेद-सामान्य-रूपत्व-कथनम् ऋक्-सामाथर्व-वेदातिरिक्तस्य यजुर्-वेदत्व-लाभाय । अत एवोक्तं—यजुः सर्वत्र गीयत इति चतुर्धा विभाग-निमित्तम् अध्वर्युत्वादि कार्य-भेद इति भावः । यच् छिष्टं तु यजुर्-वेदः इति । अध्वर्युत्व-लक्षण-वेदेभ्यः कांश्चिद् वेदान् आदाय यजुर्-आदि-नाम-भेदेन विभागे कृते यद् अवशिष्टम्, तद् अपि यजुर्-वेद-नामकम् इत्य् अर्थः । न च—अस्य महतो भूतस्य इति श्रुतौ ऋग्-आदि-क्रमेणैव जातत्वात्, कथम् एकस्य यजुर्-वेदस्य ऋग्-आदि-भेदेन विभागो व्यास-कृत इति वाच्यम् । ऋग्-आदि-क्रमेण वेद उद्भूतः । तत्र यजुर्वेदस्य प्रचुरत्वेन समुदितस्य यजुर्-वेदत्वेनैकत्वेन च व्यवहारात् तथोक्तेः, आधिक्येन व्यपदेशा भवन्ति इति न्यायात् । ऋग्-आदि-भेदेन वेदस्य चतुर्धा-व्यवहारस्य प्राक् सत्त्वेऽपि तद्-अधिकारि-भेद-कार्य-भेद-व्यवस्थया व्यासेन व्यवस्थापनात् तस्य विभाग-कृत्त्व-व्यपदेश इति भावः । आख्यानैर् इति प्रश्नोत्तर-वचन-निबन्धैः सूत-शौनक-संवाद-रूपैर् इत्य् अर्थः । उपाख्यानैः—प्राथमिक-ग्रन्थाभिधेय-प्रकाशकैः शुक-परीक्षित्-संवादादि-रूपैः । गाथाभिः—पुरा-वृत्तेतिहास-संवादाख्याभिर् इति । पुराण-संहितां—पुराण-सङ्ग्रहं चक्रे इति । तथा चाख्यानादिभिः सुसज्जीकृत्य पुराणानि प्रादुश्चकार । यथोक्तं गीता-व्याख्यायां स्वामि-चरणैः—“प्रायेण भगवन्-मुख्-निःसृतान् एव श्लोकान् व्यलिखत् । कांश्चित् तत्-सङ्गतये स्वयं च व्यरचयत्”[१.१] इति ।

व्यक्तं प्रथम-स्कन्धे—

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्म-जम् ।
शुकम् अध्यापयाम् आस निवृत्ति-निरतं मुनिः ॥ [भा।पु। १.७.८] इति ।

इति व्याख्यातं च प्रथम-स्कन्ध-सन्दर्भे—“प्रथमतः सामान्यतया कृत्वा श्री-नारदोपदेशानन्तरम् अनुक्रम्य तत्-सम्मत्य्-अनुक्रमेण विशेषतः कृत्वा” इति । विनियोगः—अध्ययन-विषयत्वम् । नावेदत्वे सम्भवति—ब्रह्म-पदस्य वेद एव शक्तेर् इति भावः । तद्-अर्थ इति । तस्य शतकोटि-प्रविस्तरस्य अर्थः । तात्पर्य-विषयार्थोपसंहारो यत्र सः, चतुर्लक्ष इत्य् अर्थः । तद्-अर्थः इत्य् अस्य प्रकारान्तरेण स्वयम् आह—अत्र च इत्य्-आदि । पुराणेतिहासयोर् अपि यच् छिष्टम् इत्य् अनेन ग्रहणम्, तस्यापि यजुर्वेदान्तर्गतत्वाद् इति भावः । तस्य यजुर्वेद-भागस्याभिधेय-भागो यत्र सः । अत्र इत्य् अस्यार्थम् आह-मर्त्य-लोक इति । न तु वचनान्तरेणेति यजुर्वेदाभिधेय-भाग-विशेषात्मके पुराण-विशिष्टस्य चतुर्लक्षत्वाश्रयस्य स्वरूपेणैवाभिहितः, न तु वचनान्तर-रूपेणेति भावः । वस्तुतः अभिधेय-भागः—पुराण-तात्पर्य-विषयीभूतोऽर्थ इत्य् अर्थः , न तु बहु-व्रीहिणा ग्रन्थ इत्य् अर्थः । चतुर्लक्षः—चतुर्थ-श्लोकात्मक-ग्रन्थ-प्रतिपाद्यः, सङ्क्षेपेण सार-सङ्ग्रहेण, यजुर्वेदात् शतकोटि-प्रविस्तरात्मक-यजुर्वेद-भागात् सारार्थ-सङ्ग्रहक-तद्-घटक-वाक्येनेति यावत् निवेशितः कृतः । अपौरुषेय-पुराण-वचन-घटितश् चतुर्लक्षः पुराणम् इति पर्यवसितम् । अम्बरीष शुक-प्रोक्तं नित्यं भागवतं शृणु इत्य् अनेनांश-विशेषस्यैव भागवतत्वेन निर्देशः । तद्-युक्तत्वेनाष्टादश-साहस्रात्मकं भागवतम् इति गीयत इति । एवं च भागवत-शब्दोऽपौरुषेय-पुराण-भाग-विशेष-परः । जन्माद्य् अस्य इत्य्-आदि विष्णुरातम् अमूमुचत् इत्य् अन्त-ग्रन्थ-परश् च । यथा वेद-शब्दोऽपौरुषेयत्वेन ऋग्-वेदादि-पुराणान्त-परश् चतुर्वेद-परश् चेति । एवं भारत-ब्राह्म-पाद्मादि-पदम्, पुराणेतिहास-पदं च बोध्यम् ॥१४॥

यद् धि पुराणस्य वेदत्वं साधितम्, न च तत् लक्षणया वा गौण्या । तत्र मुख्या-लक्षणा-गौणी-भेदेन त्रिधा शब्द-वृत्तिः । मुख्यापि रूढि-योग-भेदेन द्विधा । रूढिः स्वरूपे जात्या गुणेन वानिर्देशार्हे वस्तुनि संज्ञा-संज्ञि-सङ्केतेन प्रवर्तते, डित्थः, गौः शुक्लः इति । लक्षणा तु तेनैव सङ्केतेनाभिहितार्थ-सम्बन्धोयथा गङ्गायां घोषः । इयं पुनस् त्रिधा, अजहत्-स्वार्था, जहत्-स्वार्था, जहद्-अजहत्-स्वार्था च यथा खेतो धावति, गङ्गायां घोषः, सोऽयं देवदत्तः । गौणी चाभिहित-लक्षित-गुण-युक्ते तत्-सदृशे यथा सिंहो देवदत्तः । यद् उक्तं वाचस्पति-मिश्रेण—“पर-शब्दः परत्र-लक्षमाण-गुण-योगेन वर्तते इति यत्र प्रयोक्तृ-प्रतिपत्त्रोः सम्प्रतिपत्तिः स गौणः” ।

अत्र तु लक्षणादीनां नावकाशः, पुराणस्य वेदत्वं मुख्य-वृत्त्यैव तु भवति । यद्य् एवं तथाप्य् अत्र भवान् प्रष्टव्यः, चतुर्णां वेदानां प्रसिद्धत्वे पञ्चमस्य किं प्रयोजनम् ? कुत्र वास्योपयोगः ? वेदत्व-पुरस्कारेनाभिन्नत्वे कथं न वास्य चतुर्षु अन्तर्भावः इति अपेक्षायां सिद्धान्त-सन्दर्भम् आह गोस्वामि-पादः—“पञ्चमत्वे” इति । यजुर्-ऋक्-सामाथर्व-पुराणानि इति भाग-पञ्चकेन वेदो विभक्तः । तत्र यजुर्-ऋक्-सामार्थर्वभिः आध्वर्यव-होत्रौद्गात्र-ब्रह्मत्वादि-चतुर्भिः ऋत्विग्भिः यथा-क्रमेण सम्पाद्यं कर्म भवति । पुराणेन तत्र साध्यम्, अतस् तद्-भागस्य पञ्चमत्वम् । अस्मिन् पुराणे सर्वेषाम् एव अधिकारः । अन्यत्र तु केवल-द्विजातीनाम् इत्य् अस्य वैशिष्ट्यम् ।

आदौ लौकिक-रीत्य्-अनुसारेण—अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् एतत्, ऋग्-वेदो भगवो इत्य्-आदि-श्रुत्या च पुराणस्य पञ्चम-वेदत्वं प्रतिपाद्य अधुना तद्-विशेषम् आह—“आख्यानैः- इति । अनन्तरं पुराणस्य वेदवत् व्यवहार-रूपं प्रामाण्यं दर्शयन्न् आह—“ब्रह्म-यज्ञाध्ययने” इति । ब्रह्म-यज्ञे वेदाध्ययने अमीषां पुराणानां विनियोगः अस्ति । एतेनास्यापि वेदत्वं समर्थितम् । पुराणस्य सङ्कल्पन-कथाम् आह—यद् आह भगवान् मात्स्य इति । स्फुटम् अन्यद् इति ॥१४॥

व्यस्तेति । व्यस्ता विभक्ता वेदा येन ततयावेद-व्यासः स्मृतः । स्कान्दम् इत्य्-आदि । स्कन्देन प्रोक्तं न तु कृतम् इति वक्तृ-हेतुका स्कान्दादि-संज्ञा । कठेनाधीतं काठकम् इत्य्-आदि संज्ञावत्। कठानां वेदः काठकः। गोत्र-वरणाद् वुञ् [पा। ४.३.१२६], चरणाद् धर्माम्नाययोर् इति वक्तव्यम् इति सूत्र-वार्तिकाभ्याम् । ततश् च कञ्हेनाधीतम् इति सुष्ठूक्तम् । अन्यथा जनत्वेनानित्यतापत्तिः।
आनुपूर्वी क्रमः ।
ब्राह्यम् इत्य्-आदिकरमनिर्माण-हेतुका वा सा सा सऽज्ञेत्य् अर्थः । ब्राह्म्यादिक्रमेêअ पुराण-भागो बोध्यः । तथापि सूतादीनाम् इति । इतिहासादेर् वेदत्वेऽपि तत्र शूद्राधिकारः स्त्री-शूद्र-द्विज-बन्धूनाम् इत्य्-आदि-वाक्य-बलाद् बोध्यः । भारत-व्यपदेशेनेति । दुरूह-भागस्य व्याख्यानात्, छिन्न-भागार्थ-पूरणाच् च पुराणे वेदाः प्रतिष्ठिताः नैश्चल्येन स्थिता इत्य् अर्थः । किं चेति । वेदार्थ-दीपकानां मानवीयादीनां मध्ये यद्य् अपीतिहास-पुराणयोः स्मृतित्वेनाभ्युपगमस् तथापि व्यासायेश्वरस्य तद्-आविर्भावकत्वात् तद्-उत्कर्ष इत्य् अर्थः । तत्र प्रमाणं द्वैपायनेनेत्य् आदि॥१५॥

तेनेति शेष इति । तेन व्यासेन । समाख्याः संज्ञा-विशेषाः । प्रवचन-निबन्धनाः सर्गादौ प्रथमाध्यापक-नाम-निबन्धनाः । आनुपूर्वीति—उपक्रमोपसंहार-पर्यन्तानुपूर्वी-विशेष-निर्माणेन निबन्धनाः निबन्धाः । स्वतन्त्रेच्छेन भगवतैव कृता इति यावत् । एवं चेतिहास-मध्ये पुराण-लक्षण-सर्ग-प्रतिसरादि-वर्णन-सत्त्वेऽपि, पुराण-मध्ये पौराणिक-संवादादि-सत्त्वेऽपि, तयोर् नाम-भेद स्वेच्छामय-भगवत्-कृतत्वाद् उपपन्न इति । यद्यपि चतुर्लक्ष-समुदित-वाक्यस्यापौरुषेयत्वं यथा-श्रुतैतद्-ग्रन्थतो लभ्यते, तथापि नारदोपदेश-तद्-अधीन-वेद-व्यास-ग्रन्थ-करण-प्रस्तावादेः परमेश्वर-निःश्वसितत्वं न घटते, व्यास-प्रणय-पूर्वं प्रतीत-पुराणादेः प्रच्छन्नत्वेनादर्शनात् नारदोपदेशानन्तरं व्यासेन पुनः प्रणयनाद् इत्य्-आदि विवेचनेन प्रचरद्-रूप-पुराणादिकं व्यासन् सज्जीकृतम्, तत्राभिधेयार्थ-सङ्ग्रहोऽपौरुषेण वाक्य-जातेन कृतः । तत्-सङ्गत्य्-अर्थ-प्रसङ्गतश् च वाक्यान्तराण्य् उक्तानीति तथा व्याख्यातम् । अनित्यत्व-श्रवणं—व्यास-कृतत्व-श्रवण-निबन्धनम् । वेदत्वं सिद्धम् इति—अपौरुषेयत्व-रूप-वेदत्वं सिद्धम् इत्य् अर्थः । “व्यास-रूपम् अहं कृत्वा” इत्य् अनेन व्यासस्य भगवद्-अवतारत्व-कथनाद् व्यास-कृत-वेद-पुराणादि-सङ्ग्रहस्य स्वतः प्रमाणत्वम् अपि बोध्यम् । तथापि पुराणादौ वेदत्वेऽपि, “सूतादीनां” इति सूतादेर्विशेष-ग्रहणान् न शूद्र-सामान्यस्याधिकारः ।

अध्येतव्यं न चान्येन ब्राह्मणं क्षत्रियं विना ।

श्रोतव्यम् इह शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन ॥

इति पुराणम् अधिकृत्य भविष्य-पुराण-वचनात् सूतस्य च ब्राह्मणानुग्रहाद् अधिकारः । तथा हि प्रायश्चित्त-विवेक-धृत-पद्म-पुराणे सूत-वाक्यम्—

न हि वेदेष्व् अधिकारः कश्चिच् छूद्रस्य जायते ।
पुराणेष्व् अधिकारो मे दर्शितो ब्राह्मणैर् इह ॥ इति ।

वेदेषु इत्य् अत्र वेद-पदम् ऋग्-आदि-चतुर्वेद-परम्—स्त्री-शूद्र-द्विज-बन्धूनां त्रयी न श्रुति-गोचरः [भा।पु। १.४.२५] इति प्रथमात् । तत्र त्रयीति—चतुर्वेदोपलक्षणम् । यथा शुक्राचार्याज्ञया तत्-कन्याया देवयान्या विवाहः क्षत्रियेणापि ययातिना कृतो न दोषाय जातः, तत् सन्तान-यदु-प्रभृतीनाम् उत्तमत्वं च—समयश् चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद् भवेत् इत्य्-आदि-वचनात् । समयः प्रतिज्ञा, अत एव ब्राह्मण-वचनेन परशुराम-भयाद् ब्राह्मण-सभायां गूढ-स्थितस्य कस्यचित् क्षत्रियस्य ब्राह्मणत्वं जातम् इत्य् उक्तं महाभारते—

तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर् भूरि-तेजसा ।
अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस् तद्-अनुग्रहात् ॥ [भा।पु। १.३.४४]

इति प्रथमात् चतुर्-वेद-पाठस् तु सूतादीनाम् अप्य् अनधिकृतस् तत्र द्विजानाम् एवाधिकारात् । अत एव प्रथमे सूतं प्रति शौनक-वाक्यात्—मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातम् अन्यत्र छान्दसात् [भा।पु। १.४.१३] इति । छान्दसात् वेदात् । तत्र हेतु-वचनम् उक्तं स्वामि-चरणैः—अत्रैवर्नीकत्वात् इति ।

अहो वयं जन्म-भृतोऽद्य हास्म
वृद्धानुवृत्त्यापि विलोम-जाताः ।
दौष्कुल्यम् आधिं विधुनोति शीघ्रं
महत्तमानाम् अभिधान-योगः ॥

कुतः पुनर् गृणतो नाम तस्य
महत्तमैकान्त-परायणस्य ।
योऽनन्त-शक्तिर् भगवान् अनन्तो

महद्-गुणत्वाद् यम् अनन्तम् आहुः ॥ [भा।पु। १.१८.१८-१९]

टीका च—

भागवत-व्याख्याने लब्ध-प्रसङ्गं महताम् आदर-पात्रम् आत्मानं श्लाघते द्वाभ्याम् । अहो इत्य् आश्चर्यम् । ह इति हर्षे । वयम् इति बहु-वचनं श्लाघायाम् । प्रतिलोम-जा अप्य् अद्य जन्म-भृतः स-फल-जन्मान आस्म जाताः । वृद्धानाम् अनुवृत्त्या आदरेण । ज्ञान-वृद्धः शुकस् तस्य सेवयेति वा । यतो दुष्कुलत्वं तन्-निमित्तम् आधिं च मनः-पीडां महत्तमानाम् अभिधान-योगो योगो लौकिकोऽपि संभाषण-लक्षणः संबन्धो विधुनोत्य् अपनयति ।
कुतः पुनः किं पुनर् वक्तव्यं तस्याननतस्य नाम गृणतः पुंसो महत्तानाआन-योगो दौष्कुल्यं विधुनोतीति । यद्वा नाम गृणतः पुनः कुतो दौष्कुल्यम् इति। यद् वा, गृणतः पुंसस् तस्य नाम दौष्कुल्यं विधुनोतीति किं वक्तव्यम् इति कैमुत्य-न्यायम् एवाह । अनन्ताः शक्तयो यस्य । स्वतोऽप्य् अनन्तः । किंच महत्सु गुणा यस्य स महद्-गुणः तस्य भावस् तस्मात् । यं गुणतोऽप्य् अनन्तम् आहुः ॥इति ।

विलोम-जातत्वं ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतः इत्य् उक्त-लक्षणम् । अत एव भगवन्-नाम-कथनादिनाप्य् अधिकारी ज्ञापितः । एवं च सूतादीनाम् इति आदि-पदेन भगवद्-भक्ति-योगादि-लक्षण-गुणवताम् अन्येषां परिग्रहः । तथा इनां भारते नहुषं प्रति युधिष्ठिर-वाक्यम्—

सत्यं दानं क्षमा शीलम् आनृशांस्यं तपो घृणा ।
दृश्यते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥
यत्रैतन् न भवेत् सर्प तं शूद्रम् इति निर्दिशेत् ॥ इति ।

तेषां पूर्वेषाम् । अवरजः अर्वाचीनाः । एवम् अत्र वक्ष्यमाणानि न शूद्रा भगवद्-भक्ताः इत्य्-आदि-बहु-वचनानि तथाधिकारे द्रष्टव्यानीति । यत् तु—

विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधि-मेखलाम् ।
वैश्यो निधि-पतित्वं च शूद्रः शुद्ध्यति पातकान् ॥ [भा।पु। १२.१२.६५]

इति द्वादश-स्कन्ध-वचनात् शूद्र-मात्रस्याधिकार इति वदन्ति, तन् न—श्रोतव्यम् इह शूद्रेण इत्य्-आदि-वचन-विरोधात् । सुगतिम् आप्नुयात् श्रवणाच् च शूद्र-योनिः इति हरि-वंशीयाच् च । उदधि-मेखलां पृथ्वीम् । सन्धिर् आर्ष इति । शूद्रोऽधीत्य इत्य् अस्य चान्तर्-भूत-ण्य्-अन्त-क्रियया । पाठयित्वा इत्य् अर्थः । पञ्चभिर् हलैः कर्षति गृही इत्यादिवत् । भक्तिर् अत्र प्रेम-लक्षणा । सामाय-भक्तिम् अभिप्रेत्य त्व् आह—माध्व-भाष्य-धृत-व्योम-संहिता-वचनम्—

अन्त्यजा अपि ये भक्ता नाम-ज्ञानाधिकारिणः ।
स्त्री-शूद्र-द्विज-बन्धूनां तन्त्र-ज्ञानेऽधिकारिता ॥
एक-देशोपरक्ते तु न तु ग्रन्थ-पुरः-सरे ।
त्रैवर्णिकानां वेदोक्तं सम्यग्-भक्तिमतां हरौ ।
आहुर् अप्य् उत्तमन्त्रीणाम् अधिकारं तु वैदिके ॥ इति ।

तन्त्र-पदं वेदातिरिक्त-शास्त्र-परम् । एकदेशोपरक्ते मन्त्र-पूजादौ । वेद-मन्त्र-वर्ज्यं शूद्रस्य इति छन्दोगाह्निक-धृत-स्मृतौ वेदेति विशेषणात् । स्मार्तं शूद्रः समाचरेत् इति मल-मास-तत्त्व-धृत-पिपान-कारिका-श्रवणात् ।

चतुर्णाम् अपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि श्रेयसे ।
धर्म-शास्त्राणि राजेन्द्र शृणु तानि नृपोत्तम ॥
विशेषतस् तु शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः ।
अष्टादश पुराणानि चरितं राघवस्य च ।
रामस्य कुरुशार्दूल धर्म-कामार्थ-सिद्धये ॥

इत्य् अत्र मोक्षानुक्तिः । प्राग्-वचने श्रेयसे इत्य् अनेन मोक्षस्य प्रधानतया स्वातन्त्रेण कथनात् । एवं च स्त्री-शूद्रादीनां तन्त्रोक्त-मन्त्र-पूजादिना लब्ध-भगवद्-भावाः संसारं तरन्तीति सूचनाय शूद्राणां पुराणाधिकारे दृष्टान्तम् आह—कृष्ण-नामवद् इति । कृष्ण-नाम्नो वेदोपरि-भागत्वेऽपि तत्-कीर्तनादौ प्रमाण-वशान् नर-मात्राधिकारः । तत्-कीर्तनादिना नर-मात्रस्य संसार-तरणम्, तथा पुराणादौ प्रमाण

तद् एवम् इति । मात्स्य एवेति । पुराण-सङ्ख्या-तद्-दान-फल-कथनाञ्चितेऽध्याय इति बोध्यम् । तारतम्यम् इति । अपकर्षोत्कर्ष-रूपं येनेतरस्योत्कृष्टस्य पुराणस्य निर्णयः स्याद् इत्य् अर्थः । सात्त्विक-पुराणम् एवोत्कृष्टम् इति भावेन स्वयम् आह सत्त्वाद् इति । पृच्छति तथापीति, परमार्थ-निर्णयाय सात्त्विक-शास्त्राङ्गीकारेऽपीत्य् अर्थः । नाना-भङ्ग्येति।सगुणं निर्गुणं ज्ञान-गुणकं जडम् इत्य्-आदिकं कुटिल-युक्ति-कदम्बैर् निरूपयताम् इत्य् अर्थः । नाना-सूत्र-कारेति । गौतमाद्य्-अनुसारिभिर् इत्य् अर्थः । ननु ब्रह्म-सूत्र-शास्त्रे स्थिते कापेक्षा तद्-अन्य-सूत्राणाम् इति चेत् तत्राह किं चात्यन्तेति । पृष्टः प्राह तद् एवेति । ब्रह्म-सूत्रोपजीव्यम् इति । येन ब्रह्म-सूत्रं स्थिरार्थं स्याद् इत्य् अर्थः । पृष्टस्य हृद्-गतं स्फुटयति सत्यम् उक्तम् इत्य्-आदिना ॥१८॥

ग्रन्थ इत्य् आदौ हयग्रीवादि-शब्दयोर् भ्रान्तिं निराकुर्वन् व्याचष्टे । अत्र हयग्रीवेत्य् आदिना । एतच् छ्रुत्वेति । दध्यङ् दधीचिः । प्रवर्ग्यम् इति प्राण-विद्याम् । ननु पाद्मादीनि सात्त्विकानि पञ्च सन्ति । तैर् अस्तु विचार इति चेत् तत्राह श्रीमद् इति । एतस्य परम-सात्त्विकत्वे पाद्मादि-वचनान्य् उदाहरति पुराणं त्वम् इत्य्-आदिना । कुल-वृन्देति तत्-कर्तृक-श्रवण-महिम्ना तत्-कुलस्य च हरि-पद-लाभ इत्य् अर्थः ॥२०॥