Sūtra १.१.१३

अथ तत्राप्य् आशङ्का सूत्रयति—विकार-शब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात् [वे.सू. १.१.१३] । अत्र प्राचुर्य एव मयड्-विहितः, न विकार इत्य् अर्थः । तद् एक-वस्तुन्य् अपि प्राचुर्यं युज्यते । प्रचुर-प्रकाशो रविः इतिवत् प्राचुर्यं ह्य् अत्र प्रकाशस्य चन्द्राद्य्-अपेक्षया । ततश् च प्रकाशः प्राचुर्येण प्रस्तुतोऽत्रेति विवरुया प्रकाशमयो रविः इत्य् अपि स्यात् ।

ननु त्वद्-भक्त्या कथं निर्गुण-ब्रह्म-धर्म-प्राप्तिः, सा तु तद्-एकानुभवेन ? तत्राह—ब्रह्मणो हीति । हि यस्मात् ब्रह्म-पुच्छं प्रतिष्ठा [तै.उ. २.५.१] इति परम-प्रतिष्ठत्वेन श्रुतौ यत् प्रसिद्धं, तच् च तस्याम् एव श्रुतौ आनन्द-मयाङ्गत्वेन दर्शितं तस्य पुच्छत्व-रूपित-ब्रह्मणः । आनन्द-मयोऽभ्यासात् [वे.सू. १.१.१३] इति सूत्र-कार-सम्मत-पर-ब्रह्म-भाव आनन्द-मयाख्यः प्रचुर-प्रकाशो रविर् इतिवत् प्रचुरश् चानन्द-रूपः श्री-भगवान् अहं प्रतिष्ठा ।

पर-ब्रह्मण आनन्द-रूपत्वं श्रुति-स्मृति-सुप्रसिद्धम् एव । आनन्दो ह्य् अयं लौकिकानन्द-विलक्षणो दुःखातियोगित्वात् जीवानां पुरुषार्थत्वाच् च । न खलु अन्न-मयं प्राण-मयं [तै. २.५] इत्य्-आदि-श्रुतिषु आनन्द-मय-शब्देन परं ब्रह्म उच्यते, न वा किं वान्नमयादिवद् ब्रह्मणोऽर्थान्तरं गम्यत इति संशयः कार्यः । अन्न-मयादि-प्रवाह-पतित्वेऽपि आनन्द-मयस्य सर्वान्तरत्वात् अरुन्धती-दर्शनवत् पर-ब्रह्म-रूपत्वम् एव प्रसज्यते । आनन्द-मय-पर-ब्रह्मण आनन्द-मयम् एव शरीरम् । अन्येषाम् अन्न-मयस्य प्रसिद्ध-शारीरत्वं, नेतरोऽनुपपत्तेः [वे.सू. १.१.१७] इत्य् आदौ स्वयं सूत्र-कृता निषिद्धम् एव । आनन्द-मय-शब्दे मयटः प्रयोगो विकार-शब्दान् नेति चेन्, न प्राचुर्यात् [वे.सू. १.१.१३] इति सूत्र-वचनात् प्राचुर्यार्थे एव, तत्र, स एको मानुष आनन्दः [तै.आ. ८] इति श्रुति-चोदितं जीवानन्दापेक्षया ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वम् एव प्रमाणम् । मयटो विकारार्थ-परत्वं शुद्ध-ब्रह्मणः सर्व-विकारातीतत्वेनैव निरस्यते । अपि च प्रचुरानन्दस्यैव ब्रह्मणो लोकानन्द-हेतुत्वं सङ्गच्छते । यथा प्रचुर-प्रकाशस्यैव सूर्यस्य सर्व-प्रकाशकत्वं सम्भवति, न तुच्छ-प्रकाशस्य तारकादेः । आनन्दस्य ज्ञानाकारत्वात् तस्य चानन्तत्वादिभिर् मिश्रत्वेऽपि तद्-रूपत्वान् नार्थ-भेदः स्यात् ।

अयम् अर्थः—स वा-शब्दः प्रसिद्धौ निश्चये वा । एष मृज्-जलाग्नि-पिण्ड-लक्षणः पुरुषः अन्न-रस-मयः अन्न-रस-प्राचुर्यवान् । यद् वा, अन्न-रसो नामान्न-विकारः, तेन त्वग्-आदि-रूपः सर्वोऽपि तद्-विकारो गृह्यते । ततश् च जल-विकारादिभिर् ईषन्-मिश्रत्वात् तत्-प्रचुरः कैवल्याभावेनांशस्यैवान्न-रस-विकारत्वे सति संशिनस् तद्-विकारत्व-विवक्षानर्हत्वात् प्राण-मयादाव् अपि शुद्ध-वायु-विग्रहादीनां रूपान्तर-प्राप्तादर्शनात् पृथिव्य्-अभिमानि-देवतादि-लक्षणः पुच्छादीनां तद्-विकारत्वाभावात् । विकार-शब्दात् [वे.सू. १.१.१३] इत्य्-आदौ सूत्र-काराणाम् अस्वारस्यात् । नद्व्यचाश् इति निषेधाच् च, न तु तद्-विकार इति । इदं प्रसिद्धं शिर एव शिरः, न तूत्तरोत्तरत्रेवात्रापि कल्पना-मयम् ।