Sūtra २.३.३८

तद् एतच् छुद्धस्यैव कर्तृत्वं धर्मत्वं योजयितुं पुनः, यथा च तक्षोभयथा [वे.सू. २.३.३८] इति सूत्रयित्वा स च जीवः करण-योगेन स्व-शक्त्या च कर्ता भवतीत्य् अङ्गीकृतम् । तक्षा यथा तक्षणे वास्यादि-करणेन वास्यादि-धारणे तु स्व-शक्तैव कर्ता स्याद् इत्य् उभयथैव कर्ता भवति, तद्वद् इति सूत्रार्थः । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् [वे.सू. २.३.३१] इत्य् अतः कर्तेत्य् अनुवर्तमानत्वात् । तत्र जडात्मक-शरीरेन्द्रियाद्य्-आवेशेन तैर् एव करणैर् यत् कर्तृत्वं, तच्-छुद्धाव् एव पुरुषात् प्रवर्तमानम् अपि प्रकृति-वृत्ति-प्राचूर्यात् तत्-तत्-प्रधानत्वेन तत्-करणकत्वम् एवेत्य् उच्यते इत्य् आह—यत् त्व् इति । यत् तु प्राण-ग्रहणादि-पूर्वोत्क्रान्त्यादि, तत्र स्व-कारणतैव स्फुटा । यथोदाहृतम्—प्राणो हि जीवम् उपधावति तत्र तत्र [भा.पु. ११.३.३९] इति, एतत् साम गायन्न् आस्ते [तै.उ. ३.१०.५] इति । जक्षन् क्रीडन् रममाण [छा.उ. ८.१२.३] इत्य् आदौ मुक्तानाम् अपि विहार-लक्षण-कर्तृत्व-श्रवणात् । न च कर्तृत्व-मात्रस्य दुःखावहत्वम् एवेति वाच्यम् । किन्तु प्रकृति-सम्बन्धिन एव कर्तृत्वस्य ।